قیام ۱۹ دى؛ آغاز انفجار نور

شناسه خبر: 241567 سرویس: سیاسی
19 دی

خبرگزاری تسنیم: قیام ۱۹ دى قم، انقلاب اسلامى را وارد مرحله مهم و حساسى کرد. اهمیت و جایگاه این قیام در این بود که اولاً حرکت رو به پیش انقلاب را شتاب بخشید؛ ثانیاً خصلت اسلامى و مردمى نهضت امام خمینى را ثابت و عیان‏تر ساخت.

به گزارش خبرگزاری تسنیم،  رحلت مرموز آیت ا... سید مصطفى خمینى در آبان 1356 را مى‏توان نقطه عطفى در نهضت اسلامى مردم ایران دانست. مجالس یادبود در سراسر کشور برگزار شد و در آن مراسم، تظاهرات گسترده علیه رژیم به‏پا شد. از این‏رو رژیم تصمیم گرفت با توهین به ساحت حضرت امام خمینى، چهره ایشان را به‏عنوان رهبرى نهضت مخدوش کند.

در اواسط دى‏ماه 1356، پیک دربار، نامه ممهور به مهر دربار را به داریوش همایون، وزیر اطلاعات و جهانگردى داد. او نیز نامه را به روزنامه اطلاعات جهت انتشار سپرد. مسعودى، صاحب امتیاز روزنامه، مفاد مقاله را باعث واکنش علما و روحانیون و براى آینده روزنامه خطرناک مى‏دانست، اما در تماس با وزیر اطلاعات و نخست‏وزیر، آموزگار، دریافت که برخى از مفاد تند و تحریک‏آمیز آن به خواست شاه در مقاله آمده است. در این مقاله که با امضاى مستعار «احمد رشیدى مطلق» در روزنامه اطلاعات به چاپ رسید، به‏طورصریح، بى‏حجابى فضلیت و حجاب، کهنه‏پرستى و ارتجاع معرفى و به ساحت مقدس امام خمینى، اهانت و قیام 15 خرداد 1342، توطئه استعمار سرخ و سیاه معرفى شده بود. با انتشار این مطالب اهانت‏آمیز، اولین واکنش‏ها در شهر قم آغاز شد. مدرسین حوزه علمیه قم دروس حوزه را در روز 18 دى تعطیل اعلام کردند و در این‏روز، طلاب با تشکیل اجتماع بزرگى تظاهرات خود را به‏سوى منازل مراجع آغاز کردند و تعدادى از علما و مراجع قم در سخنرانى‏هاى خود، به حمایت از امام و محکومیت اهانت به ساحت ایشان پرداختند.
بازاریان قم با مشاهده حرکت حوزه علمیه، تصمیم به تعطیلى مغازه‏هاى خود در 19 دى گرفتند. روز نوزدهم دى‏ماه، ساواک و شهربانى به کمک نیروهاى کمکى از تهران واردشده در حوالى مدارس علمیه متمرکز شدند. اقشار مختلف مردم با راهپیمایى به‏سوى منازل بزرگان حوزه، رفته رفته خروشان‏تر مى‏شدند. نیروهاى رژیم با مشاهده حرکت عظیم مردم تصمیم به حمله گرفتند و تیراندازى شروع شد و در این‏روز عده زیادى از طلاب و مردم قم به شهادت رسیده و یا مجروح شدند.
این قیام را باید نقطه عطفى در تاریخ نهضت اسلامى دانست چراکه پس از آن امواج انقلاب اسلامى شدت گرفت و با چهلم‏هاى پى‏درپى مردم نقاط مختلف ایران، دامنه انقلاب فراگیر شد و در نهایت به سرنگونى رژیم پهلوى انجامید.

  مژده فتح‏
نوزده دى‏ماه در میان روزهاى انقلاب همچون خورشیدى در آسمان نیلگون مى‏درخشد؛ خورشیدى که در فصل سرما، نهضت را گرمایى دوباره بخشید و امید به فتح را در دل‏ها زنده کرد. نوزدهم دى‏ماه، جارى‏شدن آیه «اِنّا فَتَحْنا لَکَ فَتْحَا مُبینا» بر لب‏هاى تفتیده انقلاب بود.
قیام 19 دى، در ماه محرم، ماه پیروزى خون بر شمشیر، مژده فتح دیگرى را براى اسلام به ارمغان آورد. درخت سرخ انقلاب جوانه زد و شکوفه‏هاى استقلال و آزادى سبز شد تا در بهمن 57 به بار بنشیند. نوزده دى‏ماه یادآور تکبیرهایى است که در برابر شلیک هر گلوله، فضاى کفرآلود آن زمان را مى‏شکافت و چون تیرى بر قلب طاغوت مى‏نشست. یاد شهداى مظلوم و گلگون‏کفن قیام 19 دى و تمامى شهداى اسلام و انقلاب را گرامى مى‏داریم و خالصانه‏ترین درودها را به روان پاکشان تقدیم مى‏کنیم.
«اینطور قضایا مهم نیست خیلى، پیش مى‏آید. براى همه مردم پیش مى‏آید. خداوند تبارک و تعالى الطافى دارد ظاهر و الطافِ خفیه. یک الطاف خفیه‏اى خداى تبارک و تعالى دارد که ما علم به آن نداریم، اطلاع بر او نداریم؛ چون ناقص هستیم از حیث علم، از حیث عمل، از هر جهتى ناقص هستیم، از این‏جهت در این‏طور امورى که پیش مى‏آید، جزع و فزع مى‏کنیم، صبر نمى‏کنیم. این براى نقصان معرفت ماست به مقام بارى تعالى. اگر اطلاع داشتیم از آن الطاف خفیه‏اى که خداى تبارک و تعالى نسبت به عبادش دارد و اِنَّهُ لَطیفٌ عَلى عِبادِه و اطلاع بر آن مسائل داشتیم، در این‏طور چیزهایى که جزئى است و مهم نیست، اینقدر بى‏طاقت نبودیم؛ مى‏فهمیدیم که یک مصالحى در کار است، یک الطافى در کار است...»
آنچه در بالا به آن اشاره شده، سخنرانى امام خمینى(ره) در مراسم چهلم فرزندشان حاج آقا مصطفى است که این اتفاق را از «الطاف خفیه الهى» مى‏دانند. در آن برهه تاریخى، مرگ فرزند را «لطف خفیه الهى» دانستن از سوى امام خمینى(ره) براى بسیارى از مستمعین قابل درک نبود، تا این‏که رحلت این بزرگوار سرمنشاء تحول بزرگى در تاریخ اسلام مى‏شود.
در واقع رحلت مرموز حاج آقا مصطفى خمینى در یکم آبان 1356 را مى‏توان نقطه عطفى در نهضت اسلامى مردم ایران دانست، چراکه به‏دنبال این اتفاق، مجالس یادبود متعدد در سراسر کشور برگزار و پس از آن مجالس، تظاهرات گسترده‏اى علیه رژیم آغاز مى‏شود. از این‏رو رژیم محمدرضا پهلوى، تصمیم مى‏گیرد با توهین به ساحت


حضرت امام خمینى(ره)، چهره ایشان را به‏عنوان رهبرى نهضت مخدوش کند.
یکى از تلاش‏هاى محمدرضا براى لطمه به شخصیت امام خمینى(ره) نگارش مقاله‏اى علیه شخصیت «آیت الله روح الله خمینى» در روزنامه «اطلاعات» بود. در اواسط دى‏ماه 1356، پیک دربار، نامه ممهور به مهر دربار را به داریوش همایون، وزیر اطلاعات و جهانگردى داد. او نیز نامه را به روزنامه اطلاعات جهت انتشار سپرد.
مسعودى، صاحب امتیاز روزنامه، مفاد مقاله را باعث واکنش علما و روحانیون و براى آینده روزنامه خطرناک مى‏داند، اما در تماس با وزیر اطلاعات و نخست‏وزیر آموزگار، درمى‏یابد که برخى از مفاد تند و تحریک‏آمیز آن به خواست شاه در مقاله آمده است. در این مقاله که با امضاى مستعار «احمد رشیدى مطلق» در روزنامه اطلاعات در تاریخ 17 دى‏ماه به چاپ رسید، به ساحت مقدس امام خمینى رحمه الله (آن‏زمان در نجف اشرف تبعید بودند) اهانت و قیام 15 خرداد 1342، توطئه استعمار سرخ و سیاه معرفى شده بود.
با پخش سراسرى روزنامه اطلاعات و رسیدن آن به شهر قم، اولین واکنش‏ها آغاز شد. طلاب جوان، پس از خواندن مقاله، به خشم آمدند. مدرسین حوزه علمیه‏ى قم پس از اطلاع از محتواى مقاله، در بیت آیت الله حسین نورى گرد آمدند تا اقدامى هماهنگ علیه رژیم داشته باشند و پس از بررسى ابعاد گوناگون مسأله، تصمیم گرفته شد که هجدهم دى درس‏هاى حوزه تعطیل شود.
صبح هجدهم دى، طلاب با تشکیل اجتماعى بزرگى، تظاهرات و راهپیمایى خود را آرام به‏سوى منازل مراجع وقت آغاز کردند و با تجمع در مقابل منازل ایشان با دادن شعارهایى به حمایت از امام (قدس سره) پرداختند. نیروهاى امنیتى ابتدا با یورش به صف تظاهرکنندگان سعى در متفرق‏نمودن و ممانعت از راهپیمایى طلاب کردند. اما وقتى با مقاومت آن‏ها روبه‏رو شدند، اعلام کردند در صورتى‏که راهپیمایان شعار ندهند و آرام حرکت کنند، مى‏توانند به تظاهرات خود ادامه دهند. عده‏اى از طلاب در مقابل بیت مرحوم آیت الله العظمى گلپایگانى (قدس سره) تجمع کردند و معظم له طى سخنانى فرمودند: «این‏ها به آن آقا (امام خمینى) توهین نکردند. این‏ها به ما توهین کردند، براى این‏که این‏ها با این کارشان نشان دادند و خواستند بگویند که آن آقا (امام خمینى) با ما مخالف است و مفهوم حرفشان این است که ما با این‏ها (رژیم شاه) موافقیم. این‏که ما با این‏ها موافقیم، توهین به ماست. ما در گذشته با این‏ها مخالف بوده‏ایم و در آینده نیز مخالف خواهیم بود.»
سپس راهپیمایان، در مقابل منزل مرحوم علاّمه طباطبایى (قدس سره) تجمع کردند. اما به‏علت کسالت علامه، آیت الله محمد یزدى، به نمایندگى از طرف ایشان راجع به شخصیت امام خمینى (قدس سره) و مبارزات آن‏بزرگوار و محکومیت رژیم پهلوى در اهانت به امام (قدس سره) و روحانیت، سخنانى ایراد کرد.
تظاهرکنندگان، آن‏گاه در مقابل منزل و مدرسه‏ى آیت الله مکارم شیرازى تجمع کردند و ایشان طى سخنان فرمودند: «مسأله، مسأله‏ى هتاکى نسبت به آیت الله العظمى آقاى خمینى نیست، این در واقع هتاکى به تمام مقدسات و به همه‏ى ماست... طلاب نباید از همدیگر جدا شوند و باید وحدت داشته باشند. اگر بناست زنده بمانیم، همه باید زنده بمانیم و اگر بناست بمیریم، همه باید بمیریم، جدایى بین ما نخواهد بود.»
بعد از آن طلاب به منزل آیت الله وحید خراسانى رفتند. ایشان در اجتماع طلاب و تظاهرکنندگان، درباره مسأله‏ى آزادى زن و جایگاه آن در اجتماع از نظر اسلام سخنرانى کردند.
بازاریان قم با مشاهده حرکت حوزه‏ى علمیه به حمایت از آن تصمیم گرفتند که مغازه‏هاى خود را روز نوزدهم دى باز نکنند. روز نوزدهم دى، بازار تعطیل شد. سازمان اطلاعات و امنیت قم و شهربانى به کمک نیروهاى کمکى که از تهران وارد شده بودند، در سطح شهر، به‏ویژه در حوالى مدارس علمیه و مرقد حضرت معصومه - علیهاالسلام - متمرکز شدند.
اقشار مختلف مردم و طلاب در مقابل مدرسه‏ى خان و میدان آستانه تجمع کردند و باز راهپیمایى به‏سوى منازل بزرگان حوزه را آغاز نمودند. منزل اول، بیت آیت الله میرزاهاشم آملى (قدس سره) بود. وقتى تظاهرکنندگان به مقابل منزل ایشان رسیدند، آیت الله آملى طى سخنانى به بیان عظمت و شخصیت فوق العاده امام (قدس سره) پرداخت و هیأت حاکمه و رژیم پهلوى را مورد نفرت روحانیت و ملت قلمداد کرد.
ساواک قم طى گزارشى چنین مى‏نویسد: «ساعت 30:10 صبح، بیش از 5000 نفر از طلبه‏هاى علوم دینى در مسجد اعظم اجتماع کردند و از آن‏جا به منزل چند تن از روحانیون رفتند و از آنان خواستند که از امام خمینى دفاع کنند.» نیروهاى رژیم با آرایش ضد شورش، ماشین‏هاى آب‏پاش و نفربرهاى نظامى در انتظار تجمع بعد از ظهر مردم قم بودند که مردم قصد راهپیمایى به‏سوى خیابان بیگدلى و منزل آیت الله نورى را داشتند.
بعد از تجمع مردم، آیت الله نورى طى سخنانى چنین گفت: «هرکجا نهضت قابل توجهى به‏وجود آمده، روحانیت راستین اسلام در پیشاپیش آن در حرکت بوده و رهبرى نهضت به‏دست آنان هدایت مى‏شد، روحانیت در حرکت جامعه نقش مؤثر و خلاّقى داشته است. مردم مسلمان، با روحانیتِ اصیل هستند. روحانیت اصیل با آیت الله العظمى آقاى خمینى و در پشت سر ایشان است و مبارزه‏ى دستگاه طاغوتى با اسلام و رهبرى آیت الله خمینى به جایى نخواهد رسید.»
پس از سخنان آیت الله نورى، انبوه جمعیت که به ده هزار نفر مى‏رسید، راهپیمایى را آغاز و مى‏خواستند از طریق خیابان ساحلى به منازل آیات سلطانى طباطبایى و مشکینى بروند. اولین نشانه‏هاى درگیرى به‏وسیله‏ى مأموران رژیم رخ داد. یکى از آن‏ها شیشه بانک صادرات را شکست و مأمور دیگرى همان شیشه را با پاره آجر نشانه گرفت. همین بهانه کافى بود که اسلحه‏ها به طرف مردم نشانه‏گیرى شود. با دستور فرمانده نیروهاى امنیتى، تیراندازى شروع شد. با به زمین افتادن تعدادى از مردم، جمعیت در کوچه‏هاى اطراف پناه گرفتند. مردم با هر آنچه که به‏دست مى‏آوردند، مقابل مأموران مسلح رژیم ایستادند. جنگ و گریز تا ساعاتى از شب ادامه یافت.
مجروحان به بیمارستان بزرگ شهر منتقل شدند و عده‏اى براى آگاهى از اوضاع مصدومین روبه‏روى بیمارستان اجتماع کردند. در این روز دست‏کم شش نفر شهید و ده‏ها تن زخمى شدند. مردم به خیابان‏هاى اطراف رفته، این شعار را سر مى‏دادند: «از جان خود گذشتیم، با خون خود نوشتیم، یا مرگ یا خمینى». این شعار زیبا در پایان آن‏روز غم‏انگیز، عشق بى‏کران مردم را به رهبر محبوب خویش نشان مى‏داد.
بعد از این حادثه، طلاب و علماى قم با انتشار اعلامیه‏اى ضمن محکوم‏کردن کشتار مردم بى‏دفاع، این سؤال را مطرح کردند که آیا فضاى باز سیاسى به این معناست که اگر کسانى به مطالب غیرواقعى روزنامه اعتراض کنند، باید با گلوله پاسخ بگیرند؟ رژیم، شب بیستم دى‏ماه شهر را مملو از نیروهاى امنیتى کرد و به‏نوعى در شهر حکومت نظامى اعمال کرد.
  عکس‏العمل رژیم‏
رژیم پهلوى بعد از واقعه‏ى خونین 19 دى، عده‏اى از کارمندان و اعضاى حزب رستاخیز را جمع‏آورى و با به‏راه‏انداختن تظاهراتى نمایشى، سعى کرد وانمود کند که روشنفکران ایران، «شورش مرتجعین قم» را محکوم مى‏کنند.
تظاهرکنندگان صبح روز 23 دى 1356، سوار بر اتوبوس‏ها راهى قم شدند و طى یک راهپیمایى، به حمایت از شاه پرداخته و «جاوید شاه»گویان به سمت حرم حرکت کردند.
عکس‏العمل دیگر رژیم به‏منظور انحراف افکار عمومى از رهبرى امام (قدس سره) اجازه‏دادن فعالیت به برخى از گروه‏هاى موافق سلطنت بود که خواهان اصلاحات جزیى بودند. در همین دوران، اعلام موجودیت «کمیته دفاع از آزادى و حقوق بشر» در شمار اخبار جالب توجه است. نماینده هیأت اجراییه این کمیته با دعوت از خبرگزارى‏هاى معتبر جهان به‏طور رسمى موجودیت این کمیته را اعلام کرد.
  حضور همه اقشار
ویژگى خاص قیام نوزده دى شرکت و همکارى همه اقشار مردم بود. این قیام نیز همچون همیشه با رهبرى روحانیت شکل گرفت، اما اگر حمایت و پیوستن مردم به روحانیت نبود، به پیروزى نمى‏رسید. پس از این‏که علما دروس حوزه را تعطیل کردند، اقشار مختلف مردم نیز به آنان پیوستند. بازاریان با تعطیل‏کردن بازار قم، نقش عمده‏اى در اعتراض به اقدامات نظام داشتند. مردم نیز پیر و جوان وارد صحنه مبارزه شدند و در حمایت از امام خمینى(ره) و روحانیت با علما و طلاب همراهى کردند.
  واکنش مطبوعات و رسانه‏ها
مطبوعات و رسانه‏هاى آن‏زمان ابتدا با قضیه 19 دى بسیار گذرا برخورد کرده، آن‏را تحقیر نمودند. آن‏ها تلاش کردند که قیام را بسیار کوچک جلوه دهند و وانمود کنند که هیچ اتفاقى رخ نداده است. هم‏چنین تظاهرکنندگان را مشتى افراد معلوم‏الحال لقب دادند که از این شهر به آن شهر در حال ترددند. «سرکوب اغتشاش قم» تعبیرى بود که در رسانه‏ها درباره قیام به کار برده شد ولى پس از آن از تیترهایى نظیر: «تظاهرات قم به خاک و خون کشیده شد» استفاده کردند و این، نشان مى‏داد که در رسانه‏ها، افکار روشن و طرف‏دار حضرت امام(ره) و انقلاب، یافت مى‏شود. به‏هرحال این قیام بر روند انقلاب تأثیر بسیار گذاشت و سانسورهاى خبرى و تحقیرها نتوانست جلو قیام و انتشار خبر آن‏را در سراسر کشور بگیرد.
  فریادى که آسمان ایران را شکافت‏
مقام معظم رهبرى (مدظله العالى) در زمان ریاست جمهورى خود در سالروز قیام 19 دى پیامى صادر کردند که بخشى از آن چنین است: «نوزدهم دى‏ماه یادآور قهرمانى‏هاى مردم ایثارگر قم، شهر قیام و شهادت و روز آغاز مبارزه قاطع و مستمر امت اسلامى با رژیم منحوس پادشاهى است. در نوزدهم دى‏ماه هزار و سیصد و پنجاه و شش و در اوج قدرت رژیم شیطانى پهلوى، در روزهایى که استبدادِ به جنون کشیده شاه خائن، کار عمال و کارگزاران رژیم را به گستاخى و وقاحت کشانده و اختناقِ حاکم همه فریادهاى ملت محروم و دربند را در سینه خفه کرده بود یک‏باره فریاد پرخروش و هماهنگ مردم قم آسمان ایران را شکافت و خواب دژخیمان پهلوى را بر آشفت. مقاله توهین‏آمیزى که به دستور شاه خائن علیه امیر مستضعفان و مرجع شیعیان جهان به چاپ رسیده بود، همچون جرقه‏اى باروتِ خشم مردم مسلمان قم را منفجر ساخت. رژیم نامردمى حاکم نیز بنا به ماهیت ضد خدایى و ضد خلقى خویش دستور داد تا مزدورانش به روى مردم بى‏دفاع آتش گشودند و خون پاک و مطهر مسلمانان مبارز را به زمین ریختند. قیام دلیرانه مردم قم نقطه شروع مبارزه‏اى بى‏امان بود که تا لحظه سقوط حکومت رجّالگان رژیم پهلوى ادامه یافت و پس از آن نیز تا امروز در جبهه‏هاى داخلى و خارجى ادامه دارد و خواهد داشت».
  نتایج و پیامدهاى قیام نوزدهم دى‏
این واقعه به‏لحاظ نتایج و پیامدها از چند نظر شایان توجه است:
1- سازش شاه و کارتر و تو خالى بودن شعار فضاى باز سیاسى شاه را به مردم نشان داد.
2- ثابت کرد که شاه از حرکت مذهبى - سیاسى به رهبرى روحانیت و در رأس آن‏ها امام خمینى (قدس سره) بیش از هر حرکت سیاسى دیگر وحشت دارد.
3- آنچه را که رژیم از آن وحشت داشت، به تبع قیام نوزده دى به‏وقوع پیوست و حوزه‏هاى علمیه و روحانیت در خط امام (قدس سره) به حرکت در آمدند و زمینه‏اى فراهم گردید که نهضت در مسیر صحیح مبارزه قرار گیرد و ترفندهاى بعدى رژیم را نیز بى‏اثر کرد.
4- روشن شد که جریان حقوق بشر و فضاى باز سیاسى، طلیعه‏اى براى میدان‏دادن به ملى‏گراها، لیبرال‏ها و... بوده و آمریکا و رژیم شاه، عملاً در جذب مردم به‏سوى میانه‏روها موفقیتى نداشته‏اند و آنان هیچ پایگاهى در میان مردم ندارند.
5-متحجرین حوزه‏ها و کسانى‏که مروج جدایى دین از سیاست بودند و همواره درس و بحث و فقه و اصول و... را به مبارزه با شاه ترجیح مى‏دادند، شکست خوردند و مردم نیز فهمیدند که باید سراغ چه کسانى بروند.
6- ماهیت رژیم ضد مردمى شاه را براى بسیارى آشکار کرد. از آن پس بود که شعار «مرگ بر شاه» شعار اصلى و تکیه کلام توده‏هاى انقلابى شد.
7-باعث تعمیق و مردمى‏شدن نهضت و شرکت توده‏هاى مذهبى، به‏ویژه جوانان گردید.
9- برخى از احزاب و جمعیت‏هایى که حرکت سیاسى خود را با اتکا به حقوق بشر کارتر و فضاى باز سیاسى ایجادشده توسط شاه و در چارچوب قانون اساسى شکل داده بودند، به‏تدریج از مردم جدا شدند و به دامن آمریکا و غرب پناه بردند.
10- با قیام قم، آهنگ حرکت انقلاب به‏صورت «استراتژى چهلم‏ها»ى پشت سر هم، با صورت و محتواى کاملاً اسلامى شتاب فزاینده و گسترده‏ترى به خود گرفت و رهبرى امام (قدس سره) به‏عنوان نقش اصلى مبارزه با رژیم شاه ظاهر شد.

  نتیجه‏گیرى‏
قیام 19 دى قم، انقلاب اسلامى را وارد مرحله مهم و حساسى کرده بود. در اثر این قیام، زنجیره‏اى از حوادث و رویدادهاى سرنوشت‏ساز و اثرگذار در سطح کشور پدید آمد؛ به‏طورى‏که مبارزان و در رأس آنان امام(ره) بهتر و بیشتر از پیش از نتایج آن استفاده و روند پیچیده نهضت را به سمت پیروزى حتمى هدایت و رهبرى کردند. اهمیت و جایگاه این قیام در این بود که اولاً حرکت رو به پیش انقلاب را شتاب بخشید؛ ثانیاً خصلت اسلامى و مردمى نهضت امام خمینى را ثابت و عیان‏تر ساخت.
کشتار مردم قم در روز 19 دى و سرکوب شدید و خشن قیام عمومى در این شهر، باعث به اوج رسیدن اعتراضات و راهپیمایى‏ها در اغلب شهرهاى ایران در روزهاى بعد مى‏شود و از همین نقطه است که رژیم مقتدر و با ثبات پهلوى دچار بحران عمیق و انقلاب مى‏گردد.

انتهای پیام/

    برای دریافت مهمترین اخبار عضو کانال تسنیم در تلگرام شوید.
    مهمترین عناوین اخبار
    مهمترین عناوین اخبار سیاسی
    میهن هاستینگ