بیابان زایی؛ بحران فراگیر

 به گزارش گروه رسانه‌های خبرگزاری تسنیم، در این گزارش که در شماره روز پنجشنبه یکم مرداد 1394 خورشیدی منتشر شد، می خوانیم: هر کجا که زمین حاصلخیزی خود را از دست دهد و پوشش گیاهی از بین برود و شرایط زندگی و آب و هوا به گونه ای باشد که موجب سختی زندگی برای موجودات شود، به آن بیابان اطلاق می شود.بیابان زایی از جمله چالش های زیست محیطی است که در حال حاضر مناطق بسیاری از ایران درگیر آن هستند، در گسترش پدیده بیابان زایی دو عامل «محیطی و انسانی» نقش بسزایی ایفا می کند که شرایط اقلیمی از قبیل کاهش نزولات آسمانی، تبخیر بالای آب، پدیده گرمایش زمین و تغییر اقلیم که منجر به افزایش فرسایش بادی و گسترش بیابان زایی می شود، از عوامل محیطی است؛همچنین از فعالیت های انسانی می توان به برداشت بیش از حد سفره های آب زیرزمینی، فشار بیش از حد بر خاک، افزایش وسعت زمین های کشاورزی، چرای بی رویه، ورود دام به جنگل ها و تغییر غیرقانونی و نادرست کاربری اراضی مانند تبدیل جنگل یا مراتع به کشتزار و زمین های کشاورزی همه سبب تشدید پدیده بیابان زایی در کشور می شود.وضع ایران از لحاظ پدیده بیابان زایی وخیم است و یکی از علل عمده شاخص های ارزیابی جریان بیابان زایی کاهش سطح آبخوان هاست. با توجه به شاخص های ذکر شده و با در نظر گرفتن اینکه بسیاری از تالاب های کشور نظیر بختگان، هامون، ارومیه، ارژند، پریشان و گاوخونی در حال خشک شدن هستند،می توان نتیجه گرفت بیابان زایی رو به گسترش است.خشک شدن تالاب ها و دریاچه ها در کشور ما سبب ایجاد کانون های بحران در این مناطق می شود که خود موجب افزایش فرسایش بادی و تولید گرد و خاک خواهد شد و می تواند حیات انسان و موجودات زنده دیگر را تهدید کند.مهم ترین علت گسترش بیابان زایی بارگذاری بیش از حد بر منابع طبیعی است. به طوری که فشار بیش از حد بر زمین، رعایت نکردن حقابه در ساخت سدها و وارد شدن دام در دامنه جنگل ها در کنار کاهش بارندگی و گرمایش زمین موجب گسترش پدیده بیابان زایی شده است.گری لوئیس نماینده برنامه توسعه ملل متحد درایران می گوید:بیابانزایی در همه جای کشور در حال وقوع است و همه را تحت تاثیر قرار می دهد. تاثیر منفی بیابانزایی تنها گریبانگیر کشاورزان نیست و تنها به آنانی که در نزدیکی بیابان ها ساکن هستند، آسیب نمی رساند. بیابانزایی گریبانگیر همه است.وی می افزاید: برای محافظت از منابع آب در جهت تحقق امنیت غذایی نسل امروز و نسل های آینده، باید در سیاست گذاری های بخش آب و مدیریت اراضی بازنگری شود.آمارها نشان می دهد ایران با 2،1 درصد خشکی های جهان، 3،08 درصد مناطق بیابانی جهان را به خود اختصاص داده است. در واقع 61 درصد از مساحت کشور در اقلیم خشک و نیمه خشک قرار دارد که 3،1 برابر جهان است.20 میلیون هکتار از اکوسیستم بیابان تحت تاثیر فرسایش باد است که از این مقدار 6،4 میلیون هکتار در محدوده کانون های بحرانی است که در 182 منطقه، 97 شهرستان و 18 استان پراکنده است، این شرایط باعث شده است که بیش از 20 درصد مساحت کشور را مناطق بیابانی تشکیل دهد.در حال حاضر سرانه بیابان در کشور نیم هکتار است، در حالی که سرانه جهانی آن 0،22 هکتار است.ایران با داشتن 11 اقلیم از 13 اقلیم در جهان و با 8 هزار گونه گیاهی و هزاران گونه جانوری جزو 5 کشور اول جهان از لحاظ تنوع زیستی است. این در حالی است که سرانه ایران در بیابان دو برابر جهان است.در این میان توسعه بیابان در کشور پدیده نوظهوری را رقم زده است که به نام ریزگردها در حدود 20 استان کشور جولان می دهد و عرصه را بر مردم تنگ کرده است.تا چندی پیش گفته می شد منشا 90 درصد ریزگردها خارجی بوده و از کشورهای عراق، عربستان و عمان است، اما هم اکنون حوضه های آبی کشور به ویژه تالاب ها به وضعی رسیده است که این معادله در حال معکوس شدن است. زیرا چندی پیش که تهران درگیر ریزگردها شده بود مسوولان اعلام کرده بودند 90 درصد منشا این ریزگردها داخلی بوده است.بنابراین توجه به مهار این روند با استفاده از روش های مختلف از جمله درختکاری، مالچ پاشی و مدیریت صحیح منابع آب از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است.وسعت مراتع کشور هم 84 میلیون هکتار است، در حالی که سطح بیابان های ایران را حدود 32،5 میلیون هکتار اعلام می کنند. از این رو کاهش هر میلی متر بارندگی باعث افت تولید در مراتع می شود.در عین حال باید اشاره داشت:فرسایش خاک در ایران 5 برابر متوسط جهانی است و با کاهش میزان رطوبت، فرسایش پذیری خاک هم بیشتر می شود که در شرایط خشکسالی، بیابان زایی تشدید می شود؛ از این رو بخش اعظم مراتع درجه 3 که سطح زیادی از عرصه را در کشور تشکیل می دهد، در معرض بیابان شدن قرار می گیرد.برآوردها نشان می دهد تحت تأثیر فرسایش خاک و نابودی پوشش گیاهی سالانه یک درصد به مساحت بیابان ها افزوده می شود. بر اساس تحقیق مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی کشور در 30 سال گذشته حدود 30 درصد به مساحت بیابان های ایران افزوده شده که نشانگر سالانه یک درصد افزایش مساحت بیابان های کشور است.بر اساس مطالعه سال گذشته آژانس ملی هوانوردی و فضایی آمریکا (ناسا) درباره شرایط جوی زمین، در 30 سال آینده 45 کشور جهان دچار خشکسالی شدید می شوند و در صورت ذخیره نشدن منابع آبی دچار بحران در تولید کشاورزی و همچنین دامداری خود خواهند شد که در میان این کشورها ایران در رتبه چهارم قرار گرفته است.ادامه خشکسالی، ایران را در 10 سال آینده به بیابان کامل تبدیل می کند، هر چند این تحقیقات حاصل یک مطالعات علمی است و امکان عدم تحقق آن چندان بعید نیست، اما باید به عنوان یک هشدار جدی تلقی شود.برای مقابله با چنین پدیده ای باید به راهکارهایی توجه شود که جلوگیری از بحران کم آبی را در کشور به دنبال داشته باشد، بازنگری جدی در سیاست های رشد و توزیع جغرافیایی جمعیت، تأمین معیشت کشاورزان و جوامع روستایی با اعطای امتیازات بیشتر و سرمایه گذاری در بخش کشاورزی، بازبینی الگوی کشت در سراسر کشور با در نظر گرفتن امنیت غذایی ملی و بر اساس میزان دسترسی به منابع منطقه ای و بهره وری اقتصادی، افزایش قیمت حامل های انرژی و آب، ایجاد سازمان های تعاونی مدیریت کشاورزی، ایجاد بازار آب و کنترل حقابه ها، اصلاح ساختار حکمرانی آب و تقویت سازمان محیط زیست و آموزش و تقویت فرهنگ زیست محیطی جامعه از جمله این راه حل هاست.عمده مشکل کشور در افزایش پدیده بیابان زایی، ریزگردها و شن های روان و غفلت در برنامه ریزی آمایش سرزمین است، زیرا شرایط زیست محیطی فعلی کشور ناشی از رعایت نکردن حقابه های زیست محیطی همچون خشکیدگی تالاب ها و دریاچه هاست.حسن پسندیده مدیرکل دفتر آب و خاک سازمان حفاظت محیط زیست می گوید: در حال حاضر میزان فرسایش خاک در ایران حدود 16،7 تن در هکتار است که این میزان حدود سه برابر میانگین جهانی است.وی می افزاید: کشورهایی که نسبت به بهره برداری پایدار از منابع آب و خاک و محیط زیست اقدام و از فعالیت هایی که منجر به جلوگیری از تخریب و فرسایش خاک می شود، ممانعت می کنند، خاک پایدار و حاصلخیزتری هم دارند.پسندیده می گوید: عوامل آبی و بادی منابع طبیعی فرسایش خاک هستند که توسعه ناپایدار و فعالیت های غیر اصولی منابع انسانی در سرعت تخریب خاک و فرسایش آن نقش قابل ملاحظه ای دارد.وی اظهار می دارد: از بین رفتن پوشش گیاهی، چرای بی رویه، قطع درختان، کشاورزی ناپایدار، تغییر کاربری اراضی زراعی و باغات و مدیریت ناپایدار منابع خاک از عوامل فرسایش خاک محسوب می شوند.مدیر کل دفتر آب و خاک سازمان محیط زیست اضافه می کند: اجرای طرح های انحرافی و تغییر جریان طبیعی آب، خشکاندن تالاب ها و عدم توجه به حق آبه های زیست محیطی طبیعت و مواردی مانند تغییرات اقلیمی و خشکسالی هم بر سرعت فرسایش تاثیر قابل توجهی دارد.وی تاکید می کند: مدیریت پایدار منابع خاک، حفاظت جنگل ها و مراتع و اجرای طرح های جنگلداری و مرتع داری، آبخیزداری، آبخوان داری و عدم تخریب سرزمین در کاهش روند فرسایش خاک بسیار موثر است.وی ادامه می دهد: برای تشکیل لایه ای نازک از خاک بستگی به موقعیت زمانی، مکانی و اقلیمی بین 100 تا 10 هزار سال طول می کشد، لذا ضرورت دارد برای منابع ارزشمند خاک و بر اساس کارکرد و کاربری های مختلف سرزمین و طبق ظرفیت و توان اکولوژیک طبیعت از منابع خاک بهره برداری شده و از فعالیت های ناپایدار جلوگیری کرد.پسندیده می افزاید: حفاظت مراتع و جنگل ها و جلوگیری از بیابان زایی، مدیریت خاک، اجرای طرح های تثبیت شن های روان، مالچ پاشی و استفاده از بادشکن در جلوگیری از توفان های شنی بسیار موثر است.همچنین استفاده از دانش و علوم روز دنیا و مطالعات کشورهای توسعه یافته و تجربیات حاصل از اجرای طرح های موفق می تواند در پیشبرد اهداف حفاظت خاک و جلوگیری از فرسایش بسیار موثر باشد که کشور ما هم از این تجارب بین المللی استفاده می کند.وی به تصویب لایحه خاک در هیات دولت اشاره کرده و می گوید: اجرایی شدن این مصوبه گامی در جهت توجه هر چه بیشتر به حفظ خاک به عنوان منبع حیاتی ارزشمند برای انسان و سایر موجودات است.نامبرده دراین باره می گوید: سازمان حفاظت محیط زیست با توجه ویژه به موضوع خاک در سال 93 با مشارکت سازمان ها و دستگاه های اجرایی ذیربط لایحه خاک را تدوین کرد.وی اظهار می دارد: مفاد این لایحه پس از نشست های مستمر کارشناسی، تخصصی، علمی و مدیریتی تهیه و به هیات دولت تقدیم شد. بعد از آن در کمیسیون های تخصصی، حقوقی و فرعی دولت هم مورد بررسی قرار گرفت و در نهایت 30 فروردین یعنی همزمان با روز جهانی زمین پاک به تصویب هیات وزیران رسید.پسندیده توضیح می دهد: در این لایحه دو بخش اصلی فرسایش و آلودگی خاک تدوین شده به طوری که راهبردها، سیاست ها و خط مشی مدیریت، حفاظت و بهره برداری پایدار از منابع خاک، معیارها و شاخص های آلودگی و تخریب خاک و اصول فنی بهره برداری پایدار حسب کاربری های مختلف منابع خاک کشور اجرا شود.خداکرم جلالی رئیس سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری کشور هم از تخصیص اعتبار 300 میلیارد تومانی از محل هدفمندی یارانه ها برای اجرای عملیات بیابان زدایی در کشور خبر می دهد و می گوید: با توجه به عنایت دولت به مسایل زیست محیطی 10 برابر بودجه عملیات بیابان زدایی سال گذشته بودجه در نظر گرفته شده است.وی می افزاید: در حال حاضر صد درصد اقلیم ایران خشک است که 20 درصد آن را مناطق بیابانی تشکیل می دهد که از این میزان، 20 میلیون هکتار از مناطق بیابانی تحت فرسایش بادی قرار دارد.به گفته رئیس سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری کشور ، بیش از 7،5 میلیون هکتار را کانون های بحران تشکیل می دهند که نیاز ضروری است تا این کانون های بحران کنترل شوند.وی اضافه می کند: در همین راستا سازمان جنگل ها طرح کنترل 3 میلیون هکتار کانون بحران درجه یک، 4میلیون هکتار عملیات آبخیزداری و 3 میلیون هکتار عملیات بیابان زدایی را تهیه کرده که امیدواریم با عنایت دولت یازدهم نسبت به رفع مشکلات زیست محیطی دراین زمینه توجه قرار شود.نامبرده از دیگر اقدامات مقابله با بیایان زدایی در کشور را کنترل بحران ریزگردها در خوزستان و حوزه دریاچه ارومیه برشمرده و می گوید: در همین راستا امسال برای کنترل کانون های بحران درخوزستان مبلغ 100 میلیارد تومان و در حوزه دریاچه ارومیه 60 میلیارد تومان به این بخش اختصاص یافته که این ارقام نشان می دهد اعتبارات امسال عملیات بیابان زدایی در کشور بیش از اعتبارات کل سازمان جنگل، مراتع و آبخیزداری است.

*منبع :روزنامه اطلاعات