احسان یارشاطر در آینه اسناد ساواک

احسان‏ اللّه‏ یارشاطر، نویسنده ساکن آمریکا روز یکشنبه دهم شهریور در ۹۸ سالگی درگذشت.

احسان یارشاطر در آینه اسناد ساواک

 به گزارش گروه سیاسی خبرگزای تسنیم،‌ احسان‏ اللّه‏ یارشاطر، نویسنده ساکن آمریکا روز یکشنبه دهم شهریور در 98 سالگی درگذشت. موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی به همین مناسبت، مقاله‌ای درباره کارنامه احسان یارشاطر به روایت اسناد ساواک را بازنشر می‌کند:

احسان‏‌اللّه‏ یارشاطر از استادان، محققان، مترجمان و نویسندگان فعال عصر پهلوى، خاصه از سالهاى 1320 بود. یارشاطر در خانواده‏اى بهائى به سال 1299 در همدان متولد شد. تحصیلات ابتدائى را در مدارس شهرهاى همدان، کرمانشاه و تهران گذراند و دبیرستان تربیت، شرف، دانشسراى مقدماتى پسران را به پایان برد. در سال 1320 موفق به دریافت لیسانس در رشته زبان و ادبیات فارسى از دانشسراى عالى دانشگاه تهران شد. در کنار تحصیل در دبیرستان علمیه و دانشسرا مشغول تدریس شد. در سال 1326 در رشته زبان و ادبیات فارسى از دانشگاه دکترا گرفت. در همان سال به عنوان دانشیار زبان و ادبیات فارسى در دانشکده معقول و منقول مشغول تدریس شد. دو سال بعد  بواسطه بورسی که از شورای فرهنگیِ بریتانیا در ایران گرفت به لندن رفت و نزد والتر هنینگ استاد زبان‌های باستانی و مری بویس زبان پهلوی را فراگرفت. در رشته زبان‏هاى میانه و باستانى از دانشگاه لندن فارغ التحصیل شد . پس از بازگشت به ایران در فاصله سالهاى 1329 ـ 1331 از سوى وزارت فرهنگ و هنر، مأمور مطالعه و بررسهاى زبان شناسی باستانی شد. بعدها با استفاده از بورس تحقیقى، انجمن فلسفى آمریکا، براى تحقیقات زبان‏شناسى‏ «شوراى تحقیق در علوم ادبى» به دانشگاه کلمبیا  آمریکا رفت و تا سال 1333 در آنجا به تحقیقات زبان‏شناسى و همکاری با  شوراى انجمن‏هاى علمى آمریکا ادامه داد. 

وى در سال 1333 در کنار تقى زاده، خواجه نورى، ادوارد ژوزف با کمک آمریکاییها بنگاه نشر شماره بیستم و نهم ترجمه را راه اندازى کردند. در سال 1336 انجمن کتاب را تأسیس و مجله راهنماى کتاب را با همکارى ایرج افشار و مصطفى مقربى انتشار دادند. 

در سال 1339 وى جانشین ابراهیم پورداوود کرسى استادى زبانهاى فارسى باستان و اوستائى در دانشگاه تهران شد. پس از تأسیس کانون پرورش فکرى کودکان و نوجوانان در سال 1344 به عضویت هیأت امنا و هیأت مدیره درآمد. همان سال وزارت فرهنگ و هنر از وى براى عضویت در هیأت امناى کتابخانه‌های عمومى کشور دعوت به عمل آورد. 

یارشاطر از اوایل 1340 به عنوان یک چهره فرهنگى، علمى درسطح ایران و جهان از سوى دولت و محافل آمریکایى مطرح شد و توانست مشاغل بسیارى را به دست گیرد. خاصه در قلمرو فرهنگ ، نشر، تحقیقات علمى و دانشگاهى و مؤسسات وابسته فعالیت گسترده‌ای از خود نشان داد. تا اینکه  در سال 1346 مدیرعامل بنگاه نشر ترجمه و کتاب شد و در چندین مرکز علمى تحقیقى بین المللی  به عنوان نماینده ایران شرکت جست. از جمله: نماینده دولت ایران و دانشگاه تهران درمجمع بین‏المللى زبان‏شناسى لندن، شرکت در کنفرانس خاورشناسان آمریکا، مدیر گروه زبان شناسان درکنفرانس بین‏المللى ایران شناسان،شرکت در کنفرانس مطالعات خاورمیانه شیکاگو،مدیر شعبه ایران‏شناسى کنفرانس خاورشناسان آمریکا درنیویورک، شرکت درکنفرانس هنر و باستان‏شناسى ایران. 

در همین دوران بود که رسما به عضویت فراماسونرى و لژ مهر درآمد. به گزارش اسناد ساواک این لژ از مراکز فعال فراماسونرى در ایران بود. چهره‏هاى مشهور عضو  آن عموما از میان نویسندگان، محققان و استادان دانشگاه بوده‏اند. از جمله: ادوارد ژوزف، نویسنده و شارح مثنوى معنوى مولانا، دکتر حافظ فرمانفرمائیان،دکتر ذبیح‏ اللّه‏ صفا نویسنده، ادیب و استاد دانشگاه،دکتر عبدالحسین زرین کوب، نویسنده، محقق و استاد دانشگاه،محمود عرفان، سید حسن تقى‏زاده ـ سیاستمدار و نویسنده ـ، دکتر محسن مرشد، نصراللّه‏ انتظام، دکتر حسین پیرنیا، ابوالحسن حکیمى. 

لژ مهر در هفدهم بهمن ماه 1338 در تهران تأسیس شد. پس از این که استادان ماسون منشور لژ را که به آن «نور» هم می‌گویند به ایران آوردند، نخستین کار مهمى که لژ مهر انجام داد، تهیه آئین نامه‏اى براى لژ مذکور بود و حتى توانست به سایر لژهائى فراماسونری که پس از آن تشکیل مى‏شد، اساسنامه ارائه دهد. تهیه این آئین نامه پنج ماه به طول انجامید. 

استاد لژ سید حسن تقىزاده، ماسون وابسته به سیاست غرب و دبیر آن نیز غلامعلى میکده بود. سپس هیأت رهبرى را به عنوان شوراى ادارى لژ بزرگ ایران، به تصویب رساند و عبداللّه‏ انتظام با سمت استاد بزرگ و تقى اسکندانى دبیر بزرگ، آئین نامه را امضا کردند که متن آئین نامه افزون از بیست صفحه است. 
یارشاطر علاوه بر پیروی از فرقه بهائیت، با عضویت در فراماسونرى توانست در اندک مدتی بر بخشى ازفرهنگ و نشر جامعه ایران مسلط شود  که در حقیقت نقش او را مى‏توان مجرى سیاست های فرهنگى استعمار غرب در ایران دانست. 

او که از آغاز دهه 1350 با دربار و رجال سیاسى نزدیکتر شده بود، در سال 1351 نامه‏ اى خطاب به علم وزیر دربارنوشت که در آن نامه درباره مقاله‏اى که درخصوص جشن هنر شیراز در مطبوعات آمریکا منتشر شده بود، به دربار گزارش مى‏دهد. درخواستها و تقاضاهاى مادى وى در سال 1355 ـ 1357 بسیار است که بخشى از آن توسط ساواک جمع‏آورى شده است. در سال 1355 مکاتبه‏اى با امیرعباس هویدا دارد که سخنى از کمک دربار براى ترجمه انگلیسى و چاپ کتاب است. در آن روزگاران بیست هزار دلار درخواست کرد که بلافاصله فرستاده شد.

یارشاطر در سال 55 طی نامه‌ای خطاب به شریف امامى، نائب‌التولیه بنیاد پهلوی از او می‌خواهد «چون اینجانب برای انجام وظایف خود احتیاج بوسیله نقلیه دارم، موجب کمال امتنان خواهد بود اگر لطفا ترتیبی داده شود که اینجانب بتوانم یک ماشین مرسدس بنز از نوع 280اس با معافیت گمرکی خریداری نمایم.»

چندی بعد شریف امامی در نامه‌ای خطاب به دربار می‌نویسد «استدعای ایشان بشرف عرض بندگان اعلیحضرت همایون شاهنشاه آریامهر رسیده و مورد موافقت ذات شاهانه قرار گرفت. خواهشمند است مقرر فرمایند شرح لازم باداره کل گمرک مرقوم گردد و نسبت به ترخیض اتومبیل مذکور اقدام لازم معمول و نتیجه را اعلام دارند.»

خرداد 1356 پس از ان که احمد شاملو به آمریکا رفت، یارشاطر در نامه‌ای خطاب به نخست وزیر هویدا، نسبت به جذب شاملو به برخی موسسات آمریکایی و چهره‌هایی چون براهنی هشدار داد و نوشت «بنده پس از تامل کافی در جوانب کار بنظرم رسید که احسن طرق برای جمع میان کار تحقیقی او و پیوستگی به یک موسسه علمی آمریکایی و هم مصلحت کار اینست که ترتیبی فراهم شود که شاملو تحت نظارت مرکز ایران شناسی دانشگاه کلمبیا و با کمک مالی آن بکار تدوین فرهنگ جامع فولکلور ایران مشغول شود. در این باب مذاکره مقدماتی با اولیای دانشگاه کردم.» او در طرح خود حقوق ماهیانه 11250 دلار برای شاملو در نظر می‌گیرد. عَلم ، وزیر دربار در نامه‌ای خبر از مطالعه پیشنهاد یارشاطر توسط شاه داده و می‌نویسد «حسب‌الامر مطاع مبارک همایونی مقرر است دولت در هر دو مورد مطالعه و اقدام نمایند و در قسمت دوم هرچه زودتر جواب بدهند.» 

یارشاطر اسفند 56 طی نامه‌ای خطاب به دفتر مخصوص شاهنشاهی برای شرکت در«کمیته بیت‏المقدس» از شاه درخواست اجازه می‌کند.
او در بخشی از نامه خود ضمن خبردادن از انتخابش به عنوان عضو این کمیته می‌نویسد «اخیرا دعوتی از کمیته مزبور برای شرکت در جلسه‌ی آن که هر سه سال یکبار تشکیل می‌شود و در مسائل فرهنگی و اجتماعی اورشلیم بحث می‌کند رسیده است. (یازدهم آوریل) هرچند بنده را بعنوان استاد دانشگاه کلمبیا و بدون در نظر گرفتن ملیت انتخاب کرده‌اند و شاید خود مطلب هم در خور آن نیست که موجب این تصدیع شود، ولی چون بنده افتخار خدمتگزاری شاهنشاه آریامهر را داشته‌ام برای اینکه مرتکب ترک اولائی نشوم خواستم استدعا کنم که مراتب را بشرف عرض ساحت اقدس ملوکانه برسانیدتا اگر رای همایونی بر آن قرار گرفت شرکت نمایم.» شاه پس از مطالعه نامه او پاسخ می‌دهد «هرطور بسته به میل شماست.»

در اواسط سال 1356 طرح «دانشنامه ایران و اسلام» که وابسته به بنیاد پهلوى بود، مطرح شد. این دایره ‏المعارف در حقیقت ترجمه دایره‏المعارف انگلیسى است که درخصوص اسلام و جهان اسلام تدوین شده، که بیشتر مقاله‏‌هاى آن ترجمه است. انتشار کتاب مصادف شد با نهضت اسلامى و قیام ملت مسلمان ایران. یازده جلد از این کتاب در اواخر سال 1356 ـ 1357 نشر یافت و تمامى کارها زیر نظر دکتر یارشاطر بود. جلد اول با مقدمه مهندس جعفر شریف امامى نشر یافت که وى در نامه‏ اى نوشت: 

«این مراتب به شرف عرض اعلى حضرت همایون شاهنشاه آریامهر رسید و امر و مقر فرمودند که باتوجه به همین نکات با همکارى بهترین متخصصان در هر رشته، در ترجمه و تالیف دانشنامه‏اى جامع در سطح اعلاى علمى اقدام شود.»

یارشاطر نیز در مقدمه جلد اول نوشت: 
«در سال 1352 اعلى حضرت همایونى شاهنشاه آریامهر به تدوین دانشنامه شرف صدور یافت و در عهده بنیاد پهلوى قرار گرفت. وظیفه خود مى‏دانم که کماکان امتنان خود را از آقاى مهندس شریف امامى نایب التولیه عظماى بنیاد پهلوى که در اجراى اوامر همایونى از بذل هیچ‏گونه کمک در پیشرفت کار دانشنامه دریغ نکرده ‏اند، ابراز دارم. 
همچنین بر خود فرض مى‏‌دانم که امتنان قلبى شماره بیستم و نهم خود را از جناب آقاى امیرعباس هویدا، نخست‏ وزیر که با فراهم ساختن اسباب این تالیف، پیشرفت آن را تسهیل کردند و با علاقه دیرینى که به امور علمى دارند، این اثر را از مدد و پشتیبانى خود برخوردار ساخته‏اند، ابراز دارم. »

مکاتبه‏‌هاى سالهاى 1357 نسبتا از حجم زیادى برخوردار است. از جمله گزارشى از شرکت در جلسه کمیته بیت المقدس بدون ذکر اهداف، مقاصد اتخاذ شده. نامه‏ اى به هویدا واظهار تاسف از این که در سفر مردادماه نتوانسه با او ملاقات کند. نامه‏اى به اردشیر زاهدى و معینیان ریاست مخصوص دفتر، نامه اردشیر به معینیان در مورد سفارش یارشاطر. ارسال شش جلد دانشنامه ایران و اسلام به شاه. تقاضاى کمک از هویدا براى چاپ کتاب در آمریکا. 

انتهای پیام/

بیشتر بخوانید...
پربیننده‌ترین اخبار سیاسی
مهمترین اخبار سیاسی
مهمترین اخبار تسنیم
آدرس‌ پیام‌رسان‌ها
ایران مال
فنی