«معجزه آبخیزداری»| خسارت ۱۰میلیارد دلاری فرسایش خاک در کشور را چگونه کاهش دهیم؟

فواید و آثار متعدد آبخیزداری مانند کنترل سیل، تغذیه آبهای زیرزمینی، رونق کشاورزی و غیره سبب شده از فرآیند آبخیزداری به‌عنوان راهی مطمئن و کم ‌هزینه به‌سوی توسعه پایدار یاد شود.

«معجزه آبخیزداری»| خسارت 10 میلیارد دلاری فرسایش خاک در کشور را چگونه کاهش دهیم؟

به گزارش خبرنگار اقتصادی خبرگزاری تسنیم؛ فرآیند آبخیزداری با بهره‌گیری از اصول عملی، چنانچه همراه با مدیریت هماهنگ و یکپارچه باشد، افزون بر تأمین نیازهای معیشتی انسان می‌تواند از نابودی منابع طبیعی، تخریب سامانه‌های زیستی، بی‌عدالتی و پایین آمدن کیفیت زندگی انسانهای حال و آینده جلوگیری کند و این چیزی است که از آن به‌عنوان توسعه پایدار تعبیر می­‌شود، از این رو می­‌توان گفت در سطح کلان هدف از آبخیزداری، نیل به توسعه پایدار است.

آبخیزداری در سطح خرد نیز دارای اهداف، آثار و کارکردهای متعددی است که از جمله این موارد می­‌توان به کنترل رواناب و سیلاب، ذخیره آب و تغذیه سفره‌های زیرزمینی، جلوگیری از فرسایش خاک، مقابله با بیابانزایی، کنترل رسوبات و حفظ کارایی سدها، تأمین آب جدید، رضایتمندی جوامع محلی و اعتمادسازی نسبت به نهادهای دولتی اشاره کرد. برای هر کدام از این آثار و فواید، می­‌توان مطالب بسیار زیادی را به‌رشته تحریر در آورد و لیکن اهم مطالب در این یادداشت به‌طور مختصر برای هر کدام از این آثار و کارکردها به‌شرح زیر است:

  1. کنترل رواناب و سیلاب

سیلاب از جمله فراوان­ترین و ویرانگرترین خطرات طبیعی است که هر سال در گوشه و کنار جهان سبب وارد شدن خسارات شدید به زندگی و ملزومات زندگی انسان می­‌شود به‌طوری که میان بلایای طبیعی از دو جنبه تعداد افراد تحت تأثیر و نیز ضرر و زیانهای اقتصادی در سطح جهانی در بالاترین رتبه قرار گرفته است. کشور ایران نیز از خسارات ناشی از سیل مستثنی نبوده و طبق بررسی­های صورت‌گرفته خسارت مالی وقوع سیل اوایل امسال در استانهای گلستان، خوزستان، لرستان و فارس، حدود 35 هزار میلیارد تومان برآورد شده است، این در حالی است که با عمل آبخیزداری می­‌توان با کنترل رواناب‌ها از وقوع بسیاری از سیلاب‌ها جلوگیری کرد؛ بدین ترتیب که اگر از بالادست یک حوزه آبخیز اقدامات آبخیزداری مناسب با آن حوزه صورت گیرد، روانابی ایجاد نخواهد شد و در صورت ایجاد در منشأ کنترل خواهد شد، در نتیجه سیلی نمی­‌شود که خسارات جبران‌ناپذیری به‌بار آورد.

  1. ذخیره آب و تغذیه سفره­‌های زیرزمینی

امروزه برداشت­های بی­‌رویه از منابع آبهای زیرزمینی، باعث شده دشتها و حوزه­‌های آبخیز کشور با خطرات و خسارات مختلف مواجه شوند و این دشتها در معرض نابودی قرار گیرند. از مهمترین این خطرات، فرونشست زمین است که متأسفانه در بسیاری از مناطق ایران، پدیده نشست زمین قابل مشاهده است. با انجام عملیات آبخیزداری به‌صورت دقیق و اصولی علاوه بر اینکه می­‌توان سفره­‌های زیرزمینی را تغذیه کرد، می‌توان با پدیده‌های طبیعی همچون سیل و نشست زمین مقابله کرد و از شدت خسارات آن کاست. آبخیزداری به‌جای ذخیره آب در سطح زمین و افزایش عمل تبخیر، از طریق نفوذ تک تک قطرات باران به داخل زمین در محل ریزش آنها، علاوه بر جلوگیری از ایجاد سیل، رواناب‌های با قدرت تخریب بالا را به رواناب‌های با جریان پایه و طول عمر بیشتر تبدیل می­‌کند و با نفوذ آن به سفره‌های زیرزمینی سبب تقویت منابع آب زیرزمینی می­‌شود.

  1. جلوگیری از فرسایش خاک

عملیات آبخیزداری با انجام اقدامات مکانیکی و بیولوژیکی و مدیریتی متناسب با هر حوزه، باعث تقویت ساختمان خاک شده و از جابه‌جایی ذرات خاک که هر کدام از آنها طی صدها سال تشکیل شده است جلوگیری می­‌نماید. این مسأله در کشوری مثل ایران از آنجا بیشتر حائز اهمیت است که میزان فرسایش خاک در ایران حدود 2 میلیارد تن در سال برآورد شده است که این میزان فرسایش، طبق گزارش برنامه راهبردی حفاظت خاک کشور، خسارت و ضرر مالی بیش از 10 میلیارد دلار در سال بر اقتصاد کشور تحمیل کرده است. بررسی وضعیت موجود فرسایش آبی نشان می‌دهد حوزه آبخیز در قلمروی فرسایش آبی حدود 125 میلیون هکتار است و متوسط فرسایش آبی معادل 7/16 تن در هکتار است که با شاخص جهانی 5 تا 6 تن در هکتار فاصله بسیار زیادی دارد.

 

  1. کنترل رسوبات و حفظ کارایی سدها

آبخیزداری از طریق انجام عملیات مکانیکی در مسیر آبراهه‌ها علاوه بر اینکه از انتقال رسوبات به پایین‌دست و وارد شدن خسارات به زمینهای کشاورزی و مسکونی جلوگیری می­‌کند، باعث می­‌شود از پرشدن حجم مخزن سدها توسط رسوبات جلوگیری کند که این امر کمک شایانی به حفظ عمر مفید سدها و افزایش کارایی سدها می­‌کند. همچنین اقدامات آبخیزداری با کاهش میزان فرسایش و گیرش رسوبات باعث افزایش کیفیت آب و کاهش شوری آب می­‌شود. کنترل رسوبات با انجام عملیات آبخیزداری، در تولید برق سدها نیز تأثیرگذار است؛ از آنجا که یکی از عوامل مؤثر در خورندگی و کاهش عمر مفید دستگاه‌ها و وسایل مورد استفاده در تولید برق سدها، رسوبات هستند، از این رو می­‌توان چنین گفت که آبخیزداری می­‌تواند در این فرآیند نیز مؤثر باشد. در حال حاضر حدود 15 درصد از کل انرژی برق کشور توسط انرژی برقابی تولید می‌شود.

  1. مقابلهبابیابانزایی

امروزه یکی از مشکلات زیست‌محیطی که بشر با آن درگیر است، بیابان‌زایی است. تخریب سرزمین یا بیابانزایی، بعد از دو چالش تغییر آب‌وهوا و کمبود آب شیرین به‌عنوان سومین چالش زیست‌محیطی در قرن بیست و یکم مطرح است که فعالانه در حال تکوین می­‌باشد. پدیده بیابان­زایی در دنیا آثار و پیامدهای ناگواری را به‌دنبال داشته است که از جمله این آثار و پیامدهای ناگوار می­‌توان به کاهش تنوع زیستی، تخریب پوشش گیاهی، محو آبادی­ها، سوء تغذیه و بروز بیماری­ها، افزایش فقر، قحطی، مرگ­‌ومیر، مهاجرت گروهی، آوارگی و بی­خانمانی، کاهش امنیت غذایی و فروپاشی نظامات معیشتی و ساختارهای فرهنگی اشاره کرد.

 از آنجا که عمده علل و عوامل بیابانزایی در ایران، بریدن بی‌قاعده، سنگین و درازمدت درخت‌ها و درختچه­‌ها، چرای طولانی و غیراصولی دامها، امحای پوشش گیاهی از طریق آتش­‌سوزی­های عمدی و غیرعمدی و مکرر و نیز بهره­‌برداری شدید و ممتد از آبهای زیرزمینی است، انجام عملیاتهای آبخیزداری مثل عملیات مکانیکی، بیولوژی، بیومکانیکی و اقدامات مدیریتی حوزه‌های آبخیز می­‌تواند نقش مؤثری در مقابله با بیابانزایی داشته باشد. استقرار گسترده پوشش گیاهی متناسب با اقلیم و آب‌وهوای هر منطقه با انجام عملیات آبخیزداری، از راهکارهای مهم مقابله با بیابانزایی به‌شمار می‌آید.

  1. تأمین آب جدید

از اهداف و کارکردهای دیگر آبخیزداری، تأمین آب جدید است. به‌طور متوسط میزان بارش سالانه کشور حدود 400 میلیارد مترمکعب است که متأسفانه حدود 70 تا 80 درصد از این میزان آب به‌صورت تبخیر هدر رفته و از دسترس خارج می‌شود. اقدامات آبخیزداری از طریق حفظ و ذخیره تک تک قطرات باران در محل ریزش و نفوذ آن به داخل زمین، باعث می‌شود از شدت تبخیر جلوگیری شود. به‌گفته کارشناسان و متخصصان، با آبخیزداری و انجام دقیق عملیات کاهش تبخیر می­‌توان در یک بازه زمانی محدود، تا 100 میلیارد مترمکعب به منابع آب سطحی و زیرزمینی کشور افزود و این امر رونق کشاورزی و امنیت غذایی را به‌دنبال خواهد داشت.

  1. گسترده‌بودن و کم‌هزینه‌بودن عملیات آبخیزداری

از فواید عمده عملیات آبخیزداری صرفه اقتصادی داشتن و کم‌هزینه بودن آن است و این‌که در بسیاری از مناطق کشور با هزینه کم و با اهداف مختلف مثل تأمین آب، ایجاد فضای سبز، ترمیم پوشش گیاهی جنگل­ها و مراتع و حتی گردشگری می­‌توان عملیات آبخیزداری انجام داد. بررسی­ها نشان می­‌دهد حدود 80 تا 90 درصد از مساحت کشور شامل اراضی کشاورزی، جنگلها و مراتع می‌تواند تحت مدیریت آبخیزداری قرار گیرند. عملیات آبخیزداری به‌لحاظ اقتصادی به‌دلیل کم‌هزینه ­بودن، کاملاً مقرون به صرفه است. هر هکتار آبخیزداری، به‌طور متوسط حدود یک میلیون تومان هزینه دارد و چنانچه یک میلیون هکتار تحت مدیریت آبخیزداری واقع شوند کل هزینه آن 1000 میلیارد تومان می‌شود که مقرون به صرفه است.

  1. رضایتمندی جوامع محلی و اعتمادسازی

طبق بررسی­های انجام‌شده، انجام هزاران پروژه موفق آبخیزداری در حوزه­‌های آبخیز کشور نشان می­‌دهد این پروژه‌ها بیشترین رضایت جوامع محلی را به‌دنبال داشته است و به‌دلیل تحقق اهداف پروژه­‌های آبخیزداری در سرتاسر کشور مثل کنترل سیلاب، تأمین آب، ذخیره‌سازی آب و غیره، در برخی نقاط کشور حتی رضایتمندی صددرصدی جوامع محلی را به‌دنبال داشته است. از دلایل عمده رضایت جوامع محلی آن بوده که اقدامات آبخیزداری هیچ گونه منافاتی با منافع جوامع محلی نداشته است، این در حالی است که برای احداث یک سد بزرگ، چندین روستا باید تخلیه شود و اراضی کشاورزی آنها زیر آب رود و این می­‌تواند آثار مختلف اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و روانی به‌همراه داشته باشد، علاوه بر این آبخیزداری باعث رونق تولید محصولات کشاورزی و اشتغال پایدار نیز در این مناطق شده است.

انتهای پیام/+

واژه های کاربردی مرتبط
بیشتر بخوانید...
واژه های کاربردی مرتبط
پربیننده‌ترین اخبار اقتصادی
مهمترین اخبار اقتصادی
مهمترین اخبار تسنیم
پرواز خارجی
همراه اول
ایران مال
قند بیستون
بانک ایران زمین
بانک سپه
بانک سرمایه