آبخیزداری، اساسی­‌ترین راهکار مقابله با بیابان­‌زایی

آبخیزداری، اساسی­‌ترین راهکار مقابله با بیابان­‌زایی

کارشناسان با تأکید بر ضرورت آبخیزداری برای مقابله با پدیدۀ بیابان­‌زایی معتقدند برای مقابله با گسترش بیابان باید مناطق بیابانی مستعد را پوشش گیاهی مستقر کرد یا اینکه دورتادور کویر و بیابان را جنگل‌کاری کرد.

به گزارش خبرگزاری تسنیم، روز 17 ژوئن، مصادف با 28 خردادماه از طرف کنوانسیون مقابله با بیابان‌زایی سازمان ملل متحد به‌عنوان روز مقابله با بیابان­‌زایی نامگذاری شده است، ایران به‌دلیل شرایط حساس و ویژه سومین کشور امضاکننده این کنوانسیون بوده است.

بارندگی کمتر از 50میلی‌متر و پوشش گیاهی زیر 10درصد شاخصۀ اصلی بیابان

بیابان به مناطق دارای اقالیم فراخشک و خشک اطلاق می­‌شود که میزان متوسط بارندگی سالیانۀ آن کمتر از 50 میلی‌متر و درصد پوشش گیاهی چندسالۀ آن کمتر از 10درصد باشد.

ویژگی‌های بیابان عبارتند از:
اول: بارش کم، دامنۀ نوسان دمای شدید، دمای بالا و تبخیر زیاد. تبخیر تقریباً بیش از دو برابر بارش است و باد عامل اصلی تخریب و فرسایش محسوب می‌شود؛ دوم: پوشش گیاهی بسیار فقیر و پراکنده. بیابان‌ها اغلب بین 15 تا 30 درجۀ شمالی و جنوبی قرار گرفته‌اند و به‌دلیل نزول جریان‌های هوای خشک از بالای تروپوسفر به پایین، بخار آب در این مناطق کم و هوا بیش از حد خشک می‌شود؛ سوم: خاک‌های این مناطق دارای مواد آلی کم و اغلب جوان و کم‌تحول‌یافته هستند.

سرانۀ بیابان ایران دوبرابر سرانۀ جهانی است

ایران با 1.2درصد خشکی‌های جهان، 2.4درصد پدیده‌های بیابانی فاقد پوشش و 3درصد مناطق بیابانی جهان را در خود جای داده است. 61درصد از مساحت کشور در اقلیم خشک و فراخشک قرار دارد، که 1.3 برابر درصد جهانی (19درصد) است. اگرچه بیش از 32میلیون هکتار از اراضی کشور در وضعیت بیابانی قرار دارد، اما در تقسیم‌بندی‌های اکوسیستمی، 43میلیون هکتار آن در زمرۀ اکوسیستم بیابانی است. البته برخی گزارش­‌ها، میزان بیابان­‌های ایران را تا 90میلیون هکتار یعنی 55درصد مساحت کل ایران بیان کرده­‌اند.

20میلیون هکتار از اکوسیستم بیابان تحت تأثیر فرسایش بادی است. از این مقدار 6.4میلیون هکتار در محدودۀ کانون‌های بحرانی است که در 182 منطقه، 97 شهرستان و 18 استان کشور پراکنده است. چنین شرایطی باعث شده حدود 50درصد مساحت کشور را اراضی بیابانی تشکیل دهند. در زمان حاضر سرانۀ بیابان در کشور 0.5 هکتار است، این در حالی است که سرانۀ جهانی آن 0.22 هکتار می‌باشد.

بیابان­‌زایی از عوامل اصلی وقوع سیل­‌های مخرب است

بیابان­‌زایی در ایران عوارض و پیامدهای ناگوار متعددی را به‌دنبال داشته است که از مهمترین این پیامدها می­‌توان به وقوع سیل­‌های سهمگین و مخرب در کشور اشاره کرد، در این باره دکتر حسن احمدی عضو فرهنگستان علوم و استاد دانشگاه تهران معتقد است: «مهمترین پیامدهای بیابان­‌زایی، خشکسالی، سیل و فرسایش آبی و بادی خاک است و ما شاهد خشکسالی و سیل­‌های متعددی در کشور هستیم.سالانه حدود دو و نیم میلیارد تن از خاک تخریب و به‌صورت رسوب از سیستم خارج می‌شود. حدوداً 120 میلیون هکتار از مساحت یک‌میلیون و 600هزار کیلومترمربعی ایران تحت تأثیر تخریب است؛ حدود 80 تا 90 میلیون هکتار تحت تأثیر فرسایش آبی و 24 میلیون هکتار تحت تأثیر فرسایش بادی است و دو و نیم میلیارد تن در سال خاک تخریب می­‌شود. در مناطق نیمه‌خشک بیشتر فرسایش بادی است؛ جایی که بارش بیش از 300 میلی‌متر است، مانند حوزۀ سفیدرود که استان­‌های زنجان، آذربایجان غربی، همدان و کردستان را در بر گرفته و سالانه 260 میلیون تن رسوب پشت سدهای ما قرار می­‌گیرد. در مورد فرسایش بادی و گردوغبار در مناطق خشک و نیمه‌خشک بیشتر دیده می­‌شود».

خسارت ناشی از فرسایش خاک در ایران چیزی در حدود 10 میلیارد دلار تخمین زده شده استکه از عمده‌ترین دلایل این فرسایش می­‌توان به بریدن بی‌قاعده، سنگین و درازمدت درخت‌ها و درختچه­‌ها، چرای طولانی و غیراصولی دام‌ها، امحای پوشش گیاهی از طریق آتش­‌سوزی­‌های عمدی و غیرعمدی و مکرر و نیز بهره­‌برداری شدید و ممتد از آبهای زیرزمینی اشاره کرد.

بیابان­‌زایی؛ علت مؤثر بحران­‌های اقتصادی و اجتماعی و امنیتی

بیابان­‌زایی علاوه بر مشکلات زیست‌محیطی که به‌دنبال دارد، زمینه­‌ساز بحران­‌های اقتصادی و اجتماعی نیز هست. امروز بسیاری از روستاییان به‌خاطر مشکلات ناشی از بیابان‌زایی و گردوغبار، خانه و کاشانه و شغل خود را رها می‌کنند و با مهاجرت به شهرها، در حاشیۀ شهرها مستقر می­‌شوند و این مسئله زمینۀ بسیاری از ناهنجاری فرهنگی و اجتماعی مثل طلاق، اعتیاد، قاچاق و جرایم دیگر فراهم می‌شود، علاوه بر این بیابان­‌زایی مشکلات امنیتی برای کشور به‌دنبال دارد؛ به‌طوری که مناطقی که از سکنه خالی شده، محل استقرار قاچاقچیان و گروه­‌های معاند نظام شده است که این امر، نتیجه­‌ای جز ناامنی برای منطقه و کشور نخواهد داشت.

آبخیزداری؛ راه‌حل مؤثر مقابله با بیابان‌زایی

به‌اذعان کارشناسان، آبخیزداری از عوامل عمدۀ مقابله با بیابان­‌زایی و وقوع سیل است، در این باره دکتر محسن محسنی ساروی استاد بازنشستۀ دانشگاه تهران معتقد است: «عملیات آبخیزداری با جنگل­‌کاری و نهال­‌کاری نقش بسیار مؤثری در کنترل سیلاب و مقابله با بیابان­‌زایی دارد. برای از بین بردن اثرات منفی بیابان­‌زایی می­‌توان آن مناطق بیابانی را که استعداد پوشش گیاهی داشته باشند، با فنون و تکنیک­‌های آبخیزداری، جنگل­‌کاری کرد، یا اینکه آن مناطق کویری و بیابانی که امکان جنگل‌کاری و استقرار پوشش گیاهی وجود ندارد، دور تا دور بیابان یا مناطق کویری را پوشش گیاهی مستقر کرد تا از پیش‌روی بیابان جلوگیری به‌عمل آید و از اثرات منفی بیابان‌‌زایی کاسته شود.»

کل پروندۀ «معجزه آبخیزداری» اینجا در دسترس است

انتهای پیام/+

واژه های کاربردی مرتبط
واژه های کاربردی مرتبط
پربیننده‌ترین اخبار اقتصادی
مهمترین اخبار اقتصادی
مهمترین اخبار تسنیم
کارگزاری فارابی
hamrah aval