روح‌افزا: برنامه‌های سیما روابط بی‌ضابطه دختر و پسر را ترویج می‌دهند/ زالی: فلسفه حجاب عدم افتادن در ورطه گناه نیست

پژوهشگر حوزه عفاف معتقد است منظور خداوند از رعایت حجاب عدم افتادن در ورطه گناه نیست بلکه در درجه اول تزکیه قلب است. طی تحقیقاتم رفتاری به اندازه حجاب ندیدم تا برای طهارت قلب مؤثر باشد، زیرا سلوک‌های به سوی خداوند با قلب انجام می‌شود.

روح‌افزا: برنامه‌های سیما روابط بی‌ضابطه دختر و پسر را ترویج می‌دهند/ زالی: فلسفه حجاب عدم افتادن در ورطه گناه نیست

به گزارش خبرنگار فرهنگی باشگاه خبرنگاران پویا مهم‌ترین چالش جهان اسلام در سده 14 ه.ق مقارن با سده 20 میلادی مواجهه با تفکر مدرنیسم بود. تفکر مدرنیسم که در دهه‌های بعدی در بین حاکمان و اندیشمندان غرب و شرق ریشه دواند، حکام کشورهای اسلامی و برخی اندیشمندان، نواندیشان و روشنفکران غرب‌گرای این کشورها به خصوص ایران در عصر قاجار را تحت تأثیر قرار داد. از این رو  یکی از مهم‌ترین دستاوردهای مدرنیته غرب که همان شعار جدایی دین از سیاست و نیز شعار ناکارآمدی دین در پیشرفت‌های اقتصادی و اجتماعی بود، در بین نخبگان جامعه ریشه دوانید. 

این رویکرد باعث شد از اواسط دهه 1300 (اواخر پادشاهی قاجاریان) انتقاد به حجاب دست‌کم در تهران آسان‌تر شود. گروه‌های فعال جنبش زنان ایران از حجاب انتقاد می‌کردند؛ برای مثال «نشریه عالم نسوان» در سال 1310 بحثی دربارهٔ حجاب باز کرد و فراخوانی برای این بحث چاپ کرد. پاسخ‌های موافق و مخالف داده می‌شد. در مجموع، زنان از بی‌حجابی بسیار دفاع کردند و انحطاط اخلاقی جامعه را از سرکوب زنان توسط مردان می‌دانستند ( ساناساریان، ص98 تا 100) این رویه نیز در زمان حکومت رضاشاه(1305ه.ش) ادامه یافت. فعالان جنبش زنان ایران در دوره مشروطه و ابتدای حکومت رضاشاه بحث‌هایی در نقد حجاب گشودند. رضاشاه در این دوران به تقویت نفوذ و افزایش پایگاه مردمی خود، خصوصاً در میان برخی منوّر الفکران پرداخت. سازمان‌های زنان (مانند جمعیت نسوان وطن‌خواه) آزادیِ فعالیت داشتند. مدارس مختلط دختران و پسران در این دوره تأسیس شد. در حالی رضا شاه با کشف حجاب ادعای برابری حقوق زنان با مردان را مطرح می‌کرد و به آنان به اصطلاح آزادی می‌داد که زنان کارگر در شرایط مساوی کار با مردان همکارشان از مزد کمتری برخوردار بودند. از حق انتخاب کردن و انتخاب شدن محروم بودند. (جمعی از مستشرقین، تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز، ترجمه کیفر و کشاورزی، تهران، انتشارات پوشیل، چاپ اول، 1359، ص 473). تمام این‌ چالش‌ها دستاوردهای برابری جنسیتی زنان به عنوان یکی از مهم‌ترین رویکردهای مدرنیسم در آن سده بود. 

با ظهور انقلاب اسلامی ایران و استقرار نظام اسلامی هرچند این جمعیت شبه روشنفکر و به اصطلاح نخبه به انزوا کشیده شدند، اما همچون مار خوش خط و خالی در پستوهای این نظام لانه گزیدند تا در فرصت‌های لازم بتوانند خود را نمایان کنند و جامعه را تحت تأثیر تفکرات غرب‌گرایانه خویش قرار دهند و به عنوان اولین اقداماتشان مسأله حجاب را مجدداً به چالش بکشانند. مسأله‌ای که متأسفانه ظهور و بروز آن را در طول انقلاب اسلامی از سوی برخی از این افراد به وضوح مشاهده می‌کنیم. بنابراین چه بخواهیم و چه نخواهیم با تلاش این جماعت شبه‌روشنفکر و مرتجعین خودباخته، زند‌‌گیِ کم و بیش مد‌‌رن و پیچید‌‌ه، نقش‌های جد‌‌ید‌‌ی را د‌‌ر ذهن مرد‌‌ان و زنان امروزی تنید‌‌ه است. اگر بپذیریم که شرایط زند‌‌گی، چنین نقش‌هایی را بر د‌‌یوار انگاره‌های بشری حجاری می‌کند‌‌، انتظار غریبی نیست که با تغییر شرایط، نقش‌های جد‌‌ید‌‌ی نیز برای زنان و مرد‌‌ان خلق شود‌‌ و آن‌ها با د‌‌ر نظر د‌‌اشتن تنگناهای اقتصاد‌‌ی، نقش‌های حجاری شد‌‌ه اسلامی و باستانی خود‌‌ را ناد‌‌ید‌‌ه بگیرند‌‌ و تن به این نقش‌های بدلی دهند.
ناگفته نماند پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران عوامل مختلفی همچون عدم تبیین بایسته در موضوع عفاف و حجاب از یک سو و سهل‌انگاری نهادهای اجرایی و نظارتی از سوی دیگر، تأثیر بسزایی در به چالش کشیدن این ارزش انسانی از سوی شبه‌روشنفکران دینی داشت. 

وجود این چالش‌ها باعث شد میزگردی با حضور فرشته روح‌افزا، عضو شورای فرهنگی و اجتماعی زنان و خانواده و ابراهیم زالی، محقق و پژوهشگر عفاف و حجاب و از عوامل مستند «حجاب راه رستگاری» ترتیب دهیم. در این میزگرد به عوامل چالش حجاب پس از پیروزی انقلاب اسلامی از منظر اجتماعی و نیز اهمیت و فلسفه حجاب بر اساس آیات قرآن پرداخته می‌شود. 

 زالی در بخشی از این میزگرد می‌گوید برای فهم فلسفه اصلی حجاب باید وارد آیات و احادیث شویم تا بدانیم چه نسبتی بین طرح بحث حجاب آنگونه که خداوند و اهل‌بیت وحی می‌فرماید با فضایی که باید در آن فضا حجاب مورد توجه قرار گیرد وجود دارد. وقتی این سنخیت و نسبت را متوجه شویم، علت طرح موضوع حجاب با این حساسیت و ظرافتی که خداوند مطرح می‌کند متوجه خواهیم شد.

همچنین دکتر روح‌افزا معتقد است ما در رابطه با بحث سیاسی خوب کار کردیم، مردم ما فهم سیاسی مناسبی دارند، اما در مسائل فرهنگی و مسأله حجاب نمی‌توانیم ادعا کنیم عملکرد مناسبی داشتیم. اصل بحث حجاب کار نشده است؛ علتش این است که متأسفانه مسائل فرهنگی ما با وجود اینکه دستگاه‎های فرهنگی زیادی داریم و همه به فرهنگ هم می‌پردازند، مدیریت واحدی ندارد.

مشروح این میزگرد را در ادامه بخوانید. 

تبلیغ ارزش‌های دینی نیاز به فضاسازی دارد 

* اولین سؤالی که ذهن افراد دغدغه‌مند نسبت به انقلاب را به خود مشغول کرده این است که چرا پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران موضوع عفاف و حجاب در جامعه ما افول کرد در حالی که مردم ما بر اساس آنچه در فرهنگشان بود،‌ نسبت به حجاب ارق خاصی داشتند؟

زالی: به طور خلاصه علت پس‌رفت حجاب در جامعه ما دو مسأله است: یکی عدم تبیین این موضوع برای دست یافتن به آثار حجاب است. قطعاً اگر کسی آثار یک رفتاری را بداند، در میزان و کیفیت عمل و تقیدش نسبت به آن رفتار اثرگذار است. مردم ما اثر حجاب و بسیاری از ارزش‌ها را نمی‌دانند. اکثر این ارزش‌ها تبدیل به آداب دینی و یک مراسم آیینی شده است.

نکته بعد،‌ عدم فضاسازی برای طرح موضوع حجاب و به طور کل طرح ارزش‌های دینی است. این مسأله نیز باعث کاهش تقید افراد می‌شود. خداوند در آیات 30 تا 33 سوره احزاب به زنان رسول گرامی اسلام(ص) توصیه‌هایی می‌فرماید یا حسناتی را ذکر می‌کند تا ایشان به آن حسنات مقید باشند. وقتی مفاد این حسنات را بررسی می‌کنیم، ‌عموماً درباره موضوع حجاب است. قبل از آنکه خداوند در آیات 30 تا 33 این مفاد را بیان کند، در آیات 28 تا 29 از زنان رسول الله(ص) می‌خواهد تکلیفشان را مشخص کنند. در چه موضوعی؟ نسبت به هدفشان به زندگی. می‌فرماید: «یَا أَیُّهَا النَّبِیُّ قُلْ لِأَزْوَاجِکَ إِنْ کُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَیَاةَ الدُّنْیَا وَزِینَتَهَا فَتَعَالَیْنَ أُمَتِّعْکُنَّ وَأُسَرِّحْکُنَّ سَرَاحًا جَمِیلًا؛ ای پیغمبر (گرامی) با زنان و دختران خود و زنان مؤمنان بگو که خویشتن را به چادر فرو پوشند، که این کار برای اینکه آنها (به عفّت و حرّیت) شناخته شوند تا از تعرض و جسارت (هوس رانان) آزار نکشند بسیار نزدیکتر است و خدا (در حق خلق) بسیار آمرزنده و مهربان است.» در آیه29 می‌فرماید: «وَ إِن کُنتُنَّ تُرِدْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الْآخِرَةَ فَإِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْمُحْسِنَاتِ مِنکُنَّ أَجْرًا عَظِیمًا؛‌و اگر خواهان خدا و پیامبر او و سرای آخرت هستید، خدا به نیکوکارانتان پاداشی بزرگ خواهد داد». خداوند پس از این فضا در آیات 30 تا 33 حسنات را مطرح می‌کند.

پس رعایت این ظرافت‌ها یک نگاه متعالی است نه اینکه صرفاً گناهی شکل نگیرد. از آنجایی که نگاه مرتفع را نداریم، هدفمان اراده الهی، رسول‌‏الله و دار الآخره نیست، به لحاظ کیفی به مقولات دم دستی و دنیایی از جمله پوشش ظاهری بسنده می‌کنیم. برای فهم فلسفه اصلی حجاب باید وارد آیات و احادیث شویم تا بدانیم چه نسبتی بین طرح بحث حجاب آنگونه که خداوند و اهل‌بیت وحی می‌فرماید با فضایی که باید در آن فضا حجاب مورد توجه قرار گیرد وجود دارد. وقتی این سنخیت و نسبت را متوجه شویم، علت طرح موضوع حجاب با این حساسیت و ظرافت را متوجه خواهیم شد که در ادامه مباحث اشاره خواهم کرد.

* به نظر شما چه دلایلی باعث افول حجاب پس از پیروزی انقلاب اسلامی در جامعه ما شد؟

روح‌افزا: دلایل مختلفی دارد و باید به تمام دلایلش به صورت پازل پرداخت. اصلی‌ترین نقطه‌ این افول را پس از انقلاب اسلامی عمل نکردن و عدم تبیین موضوع حجاب می‌دانم. هیچ کدام از دستگاه‌های ما درباره بحث اغنایی حجاب کار نکردند و سلیقه‎ای عمل کردند.

ما در رابطه با بحث سیاسی خوب کار کردیم، مردم ما فهم سیاسی مناسبی دارند، اما در مسائل فرهنگی و مسأله حجاب نمی‌توانیم ادعا کنیم عملکرد مناسبی  داشتیم. اصل بحث حجاب کار نشده است؛ علتش این است که متأسفانه مسائل فرهنگی ما با وجود اینکه دستگاه‎های فرهنگی زیادی داریم و همه به فرهنگ هم می‌پردازند، مدیریت واحدی ندارد.

تصور می‌کنم یک دلیل افول ارزش حجاب در جامعه سوءاستفاده سیاسی از این ارزش بود. جناح‌ها برای اینکه جریان خود را پیش ببرند، حجاب را دستاویز مباحث خود قرار می‌دادند. این قضیه لطمه شدید به حجاب زد. بر اساس ذائقه مردم عمل کردن صحیح نیست؛ ما با مردمی سر و کار داریم که از جهت فرهنگی آسیب فراوانی دیدند؛ زیرا از یک سو برنامه‌ریزی تربیتی مناسبی در زمینه ارتقای فرهنگ جامعه نداشتیم و کم‌ترین بودجه‌ها را به موضوعات فرهنگی اختصاص دادیم و از دیگر سو مسیر را برای هجمه‌های فرهنگی دشمن به دنبال کوتاهی برخی دولتمردان در دهه‌های گذشته باز گذاشتیم. ما تاکنون نتوانستیم جلوی جریان ربا در بانک‌ها را که مسبب و مخرب اصلی عفت و حیای جامعه و در کل افول ارزش‌های دینی است، بگیریم. حال که جریانات سکولار و ضد دین مردم معصوم را مبتلا به این مسائل کردند، شعار می‌دهند باید بر اساس ذائقه آن‌ها رفتار کنیم! سؤال اینجاست که چه مقدار بر تربیت عمومی جامعه تلاش کردیم تا بخواهیم جامعه را بر اساس نظرات عمومی پیش ببریم؟ باید گفت اولویت اول را باید بر تربیت و رشد فرهنگی جامعه قرار بدهیم تا جامعه را از مسیر انحطاط ارزشی حفظ کنیم.

چه کسی می‌گوید سلیقه مردم، داشتن یک خانواده با ثبات و روابط عاطفی پایدار نیست؟ چه کسی می‌گوید خانم‌ها و آقایان می‌پسندند که در جامعه‌شان نابهنجاری‌های رفتاری و پوششی ببینند؟ حتی از کسانی که رفتار نابهنجار در جامعه از جهت پوشش دارند بپرسید نظرتان درباره خانواده خودتان چیست، دوست ندارند مورد هجمه قرار گیرند و حقیقت را بگویند.

ارزش‌های دینی مثل یک نخ تسبیح با هر کدام از دانه‌های تسبیح است. اگر دانه‌های تسبیح از یکدیگر جدا شوند، تسبیح کارایی خود را از دست می‌دهد. ما نمی‌توانیم در جامعه شعار دهیم مال حرام اشکال ندارد، اما برای نماز ارزش قائلند. هرچند نباید گفت کسی که در ورطه حرام افتاده نماز خود را کنار بگذارد بلکه باید حرام را کنار بگذارد. ما درباره ارزش‌های دینی مردم که باید پایدار باشد، کار فرهنگی بایسته انجام ندادیم. در مقوله حجاب هم که اصلاً کار فاخری نکردیم. آیا یک سریال درباره حجاب ساخته شده یا خیر؟ آیا یک تئاتر، کلیپ و یا حتی یک سرود درباره حجاب ساخته‌ایم؟ بیشتر از اینها سخنرانی و همایش داشتیم. ما ارزش‌های دینی را کجا مطرح کردیم؟ اگر حجاب در یک جامعه نباشد، آن جامعه به اضمحلال می‌رود. تهاجم‎های فرهنگی و شبیخون فرهنگی که از دهه‌های اول انقلاب از سوی رهبری مدام بیان می‌شد حاکی از چه مسأله‌ای بود؟

مجلس به جای مسائل ارزشی لایحه‌های مسأله‌دار را تصویب می‌کند
روح‌افزا:
در بحث حجاب هیچ ورود صحیحی در تاریخچه مجلس شورای اسلامی نمی‌بینیم. به عنوان مثال از وزارت ارشاد هیچ گاه سؤال نکردند شما در قضیه مد و لباس چه کار کردید؟ بنده از نزدیک گزارشات ایشان را چه در مجلس و چه در شورای عالی انقلاب فرهنگی شنیدم. مسئول آموزش و پرورش در وزارت کشور به شورای عالی می‌آید گزارش می‌دهد مسأله ما حجاب نیست بلکه حجاب برای بیرون مدرسه است؛ یعنی حجاب فقط همین پوشش ظاهری است؟! بعد می‌گوید ما کار خودمان را خوب انجام دادیم. می‎‌پرسیم چکار کردید؟ می‌گویند تمام عکس‌های کتب بچه‌ها با حجاب هستند. به جای این موضوعات لایحه خشونت علیه کودکان که اقتدار خانواده را می‎گیرد و تربیت فرزندان را از دست والدین خارج می‌کند تصویب می‌کند. این موضوع، لایحه‌ای است که بر اساس مسائل کودکان جامعه ما نوشته نشده است، اما در مجلس تصویب می‌شود. حضور زنان در ورزشگاه هم که دغدغه تمام مسئولان دولتی و مجلسی ما شده است. لذا باید گفت مجلس ما به جای مسائل ارزشی لایحه‌های مسأله‌دار را تصویب می‌کند.

 

مرکز پژوهش‌های مجلس گزارش صحیحی را ارائه داده است مبنی بر اینکه بانوان کم‌حجاب سطح تحصیلاتشان بالاتر است بدون اینکه ریشه‌یابی کند. گزارش درست اما تحلیل غلط است. خانم‌های باسوادتر به این علت که در بازار کار می‌خواهند جذب شوند. دختر در دانشگاه حجاب ندارد، بیرون از دانشگاه چادر سرش می‌کند. از بس استاد او را تحقیر می‌کند. وزارت علوم درباره عفاف و حجاب چه کار کرده است؟ با همایش مشکلات حل نمی‌شود. کجا گفتمان علمی داشتیم؟ دغدغه مجلس ما نظارت بر حجاب نیست. دغدغه مسئولان فرهنگ کشور ما در عرصه لباس را ببینید. 

بی‌مسئولیتی در قبال ماجرای فرودگاه تفلیس

روح‌افزا: چند روز گذشته هم که در گرجستان زنان را وادار کردند حجاب خود را بردارند، عکس‌العمل مناسبی از سوی کسانی که دم از حقوق زنان می‌زنند، ندیدیم. شأنیت زن مسلمان حفظ نمی‌شود. این‌ها جزو حقوق بین‌المللی است. هیچ کس نمی‌تواند به پوشش دیگری اعتراض کند.  آیا شما مجازید لباس یک راهبه را در فرودگاه در بیاورید؟ محال است. در دنیایی که زن در دنیا جنس دسته دوم هم نیست، پرنوگرافی صنعت اول دنیا می‌شود و به زن به عنوان موجودی پست و پایین نگاه می‌کنند. چقدر درباره این مسأله کار کردیم؟ در قرآن تعداد رکعات نماز را نداریم، اما درباره حرف زدن زنان، نگاه کردن آنان، تبرج، راه رفتن و خلخال انداختن زنان صحبت کرده است. خداوند ببینید دختران شعیب را چقدر تقدیس می‌کند.

مسئول رسانه ما می‌گوید باید طوری فیلم بسازیم که مردم ماهواره نبینند. از این جهت خود ماهواره را در کانال‌های تلویزیونی خودمان نمایش می‌دهیم تا مردم راحت ببینند. این استدلال رسانه ماست! من می‌دانم خواست مردم چیست؟ شما به مسئولان قوه قضاییه تماس بگیرید تا ببینید، خواستشان چیست؟ مردم یک زندگی آرام، با ثبات فرهنگی و اقتصادی مطالبه دارند. ما حتی فیلم با مضمون برزخ می‌سازیم تا درباره قبر و قیامت بگوییم، یک دختر و پسر را در برزخ قرار می‌دهیم، با یکدیگر رفیق می‌شوند، به داد یکدیگر می‌رسند. با افکار مردم و دین مردم بازی می‌کنیم. در موضوعات اجتماعی در سیما حتماً باید یک دختر و پسر باشند! در فیلم‌های فعلی دیگر باحجاب‌ها از این روابط بی‌ضابطه دارند. فرزندان ما می‌خواهند تلویزیون نگاه کنند، روابط زن و مرد می‌بینند. سریالی بگویید درونش این مسائل نیست. در مساجد هم که جذب جوان نداریم. 

خداوند مقدم بر طرح حجاب اهداف حجاب را تعیین می‌کند

* جناب زالی شما به عنوان پژوهشگری که در عرصه حجاب پژوهش و تحقیق انجام داده‌اید و کار پژوهشی «حجاب راه رستگاری» ساخته شهریار بحرانی را در کارنامه خود دارید، نظرتان درباره علل افول ارزش عفاف و حجاب در جامعه چیست؟ 

زالی: متأسفانه  اینکه خانم دکتر اشاره داشتند دلایل متعددی برای چالش موضوع عفاف و حجاب در جامعه وجود دارد و این دلایل را مطرح کردند، بسیار بجا بود. اما صحبت سر اهمّ و مهم کردن این دلایل است. اگر قرار باشد کسی قدمی برای اصلاح بردارد، باید ورودش به فضای اصلاح، یک اصل و فرعی داشته باشد. با اینکه عدم تبیین صحیح از بحث حجاب از مهم‌ترین علل است، اما اصلی‌ترین علت، عدم فضاسازی صحیح است. آیات 28 و 29 سوره احزاب یک مستند جالب درباره این صحبتم است. برای ساخت مستند حجاب نمی‎دانستیم چگونه به آثار حجاب ورود کنیم. آثار حجاب را جمع‌آوری کرده بودیم، اما نمی‌دانستیم از کدام مدخل وارد شویم. انگیزه برای مخاطب باید چه باشد؟ چرا باید به بحث حجاب بپردازد؟ تا اینکه به آیات 28 و 29 سوره احزاب رسیدیم. خداوند در این آیات فضاسازی می‌کند، هدف‎دهی می‌کند و به دنبال هدف‌دهی ارزش‌ها را مطرح می‌کند. خداوند در این آیات می‌فرماید: «یَا أَیُّهَا النَّبِیُّ قُل لِّأَزْوَاجِکَ إِن کُنتُنَّ تُرِدْنَ الْحَیَاةَ الدُّنْیَا وَزِینَتَهَا فَتَعَالَیْنَ أُمَتِّعْکُنَّ وَأُسَرِّحْکُنَّ سَرَاحًا جَمِیلًا؛ ای پیامبر، به زنانت بگو: اگر خواهان زندگی دنیا و زینتهای آن، هستیدبیایید تا شما را بهره مند سازم و به وجهی نیکو رهایتان کنم»، «وَ إِن کُنتُنَّ تُرِدْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الْآخِرَةَ فَإِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْمُحْسِنَاتِ مِنکُنَّ أَجْرًا عَظِیمًا؛ و اگر خواهان خدا و پیامبر او و سرای آخرت هستید، خدا به نیکوکارانتان پاداشی بزرگ خواهد داد». 

ارزش‌ها را دقیق بشناسیم و دقیق عمل کنیم

زالی: یک فضای مبسوط‌تری به نام سوره نور وجود دارد که وقتی ورود می‌کنید، بحث حجاب خیلی بهتر قوام می‌یابد. اگر قرار باشد فضایی را مطرح کنیم، بهترین مدل، سوره نور است. قبل از طرح بحث سوره نور باید عرض کنم جامعه ما یک جامعه مؤمن است. حکومت ما جمهوری اسلامی است و حرفمان این است که در بین فرقه‌های اسلامی مذهب تشیع تنها مذهبی است که نگاهش عالی‌تر است. وقتی با این نوع نگاه به بحث دین ورود می‌کنیم، باید مناسب همین کیفیتی که صحبت می‌کنیم، مطلب ارائه کنیم. جامعه ما یک جامعه دینی است و ادعا داریم دین را در بهترین شکل خود می‌خواهد ارائه دهد. اگر می‌خواهیم مناسب دینمان ارزش‌ها را رعایت کنیم و از دیگر سو اقتصاد و سیاست و فرهنگ داشته باشیم، باید دقیق بشناسیم و دقیق عمل کنیم.

اکثر سوره نور موضوع حفظ حریم‌هاست

* شما بهترین مدل را برای طرح حجاب سوره مبارکه نور معرفی کردید؛ در این باره بیشتر توضیح بدید؟

زالی: در سوره نور اگر یک نگاه اجمالی که داشته باشید، 90 درصد آن نگاه داشتن حریم‌هاست. موضوع حریم دیگران از آیه دوم این سوره شروع می‌شود. وقتی به دنبال این آیات موضوع تهمت‌ها مطرح می‌شود، خداوند بسیار غیور وارد می‌شود و توصیه می‌کند و هشدار می‌دهد. از آن فضا به مراقبت از حریم شخصی خود افراد دعوت می‌کند، آنجا که می‌فرماید «قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ؛‌ به مردان مؤمن بگو که چشمان خویش را ببندند» و در مورد بانوان می‌فرماید «وَ قُل لِّلْمُؤْمِنَاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ؛‌ به زنان مؤمن بگو که چشمان خویش را ببندند». این‌ها ناظر به حفظ حریم شخصی خود افراد است. در جاهای دیگر حتی خداوند دستورالعمل‌هایی می‌فرماید که حتی داخل خانه چه حریم‌هایی را رعایت کنید. رعایت حریم‌ها در سوره نور خیلی پررنگ است.

با وجود اینکه این مسائل ارتباط مستقیم به آداب، احکام و شرعیات دارد، چرا خداوند نام این سوره را نور گذاشته است؟ این عجیب نیست؟ این سوره از دستورالعمل‌های رفتاری، اجتماعی، خانوادگی و ... پر است، اما خداوند نام سوره را نور قرار داده است. لذا باید در 10 درصد دیگر سوره دقت کرد. وقتی آیه اول سوره نور را می‌خوانید، می‌فرماید: «سُورَةٌ أَنزَلْنَاهَا وَفَرَضْنَاهَا وَأَنزَلْنَا فِیهَا آیَاتٍ بَیِّنَاتٍ لَّعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ؛ سورهای است که آن را نازل کرده ایم و، واجبش کردیم و در آن آیاتی روشن فرستاده‌ایم ، باشد که متذکر شوید» سپس از آیه دوم بحث حریم‌ها را مطرح می‌کند. برای فرد سؤال می‌شود، آیات بینات که در آیه اول مطرح شده است، چیست؟ می‌گوییم همین بحث‌ها و حریم‌هایی که خداوند می‌فرماید. برای چه این حریم‌ها را مطرح می‌کند؟ دوباره در انتهای آیه اول می‌فرماید «لَّعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ». دوباره سؤال پیش می‌آید به چه چیزی باید متذکر شویم؟ جالب است وقتی خداوند هر فراز از موضوعات خاص را مطرح می‌کند، بحث تزکیه، توبه و ... را مطرح می‌کند. بحث از این است که اگر رحمت و فضل من نباشد، شما تزکیه نمی‌شوید. لابلای بحث حریم‌ها خداوند 4 بار این بحث را مطرح می‌کند. در کمتر از 30 آیه چهار بار می‌فرماید «وَ لَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکُمْ وَرَحْمَتُهُ؛ اگر فضل و رحمت خدا بر شما نبود»، یک  جا می‌فرماید «مَا زَکَا مِنکُم مِّنْ أَحَدٍ أَبَدًا؛ هیچ یک از شما هرگز روی پاکی نمی دید». یک جا می‌فرماید «به سزای آن سخنان که می گفتید شما را عذابی بزرگ می‌رسید».

سپس خداوند زمانی که موضوع غضّ بصر و حفظ فرج را مطرح می‌کند، یک دفعه در آیه35 وارد آیات نور می‌شود. آیاتی که بسیار مرتفع و قابل توجه است. در بحث حجاب، عالی‌ترین، مرتفع‌ترین و جامع‌ترین آیات، آیات 30 و 31 سوره نور است. پس خداوند چرا از بحث رعایت حریم شخصی به آیات نور وارد می‌شود؟ جلوتر در آیه46 می‌فرماید «لَقَدْ أَنزَلْنَا آیَاتٍ مُّبَیِّنَاتٍ وَاللَّهُ یَهْدِی مَن یَشَاء إِلَى صِرَاطٍ مُّسْتَقِیمٍ؛ به تحقیق آیاتی روشنگر نازل کردیم و خدا هر کس را که بخواهد به راه راست هدایت می‌کند». یعنی همان که در ابتدای آیه نور مطرح شده است: «سُورَةٌ أَنزَلْنَاهَا وَفَرَضْنَاهَا وَأَنزَلْنَا فِیهَا آیَاتٍ بَیِّنَاتٍ لَّعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ». این آداب دم دستی چه ارتباط به رحمت و فضل و توبه و آیات نور و هدایت به صراط‌المستقیم دارد. از همه عجیب‌تر اینکه خداوند در آیه55 بحث وعده خلافت در زمین را هم به اهل ایمان و عمل صالح می‌دهد. بنابراین 90 درصد حفظ حریم‌های مختلف و 10 درصد هم مباحثی مثل بیت خدا، خلافت و تزکیه و وعده تمکین در زمین مطرح می‌شود.

* علت این ربط و وصل‌ها چیست؟

زالی: علت این است که خداوند این آداب را مطرح کرده است تا دریچه‎هایی برای سلوک نورانی باشند. وقتی خداوند می‌فرماید «قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ؛‌ به مردان مؤمن بگو که چشمان خویش را ببندند» در انتها می‌فرماید «ذَلِکَ أَزْکَى لَهُمْ». نمی‎فرماید دنبال این هستم که به گناه نیفتید یا مسائل خانوادگی شما به مشکل بخورد بلکه موضوع تزکیه را مطرح می‌کند و بعد می‌فرماید «إِنَّ اللَّهَ خَبِیرٌ بِمَا یَصْنَعُونَ؛ زیرا خدا به کارهایی که می کنند آگاه است».

 صُنع مفهوم عجیب و متعالی است؛ یعنی آن چیزی که در آینده با آن مواجه می‌شویم البته نه در دنیا بلکه وقتی از دنیا رفتیم، با یک سرزمینی روبرو می‌شویم. آن سرزمین، صُنع ماست که با ایمانیات و اعمالمان ساختیم. چرا خداوند پس از غص بصر و حفظ فرج به تزکیه و صُنع مؤمنین اشاره می‌کند؟ کاملاً واضح می‌فرماید منظورم این است که شما از دریچه غص بصر و حفظ فرج تزکیه شوید و به صنعی که بناست در بزرخ و قیامت با آن مواجه شوید، سرافکنده نباشید. ببینید جهت‎گیری خداوند چگونه است.

 خداوند دقیقاً پس از آیات 30 و 31 سوره نور می‌فرماید: «رِجَالٌ لَّا تُلْهِیهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَیْعٌ عَن ذِکْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلَاةِ وَإِیتَاء الزَّکَاةِ؛ مردانی که هیچ تجارت و خرید و فروختی از یاد خدا و نمازگزاردن و، زکات دادن بازشان ندارد». این افراد که تجارت دنیا و زندگی دنیا آنها را از ذکر خدا و اقامه صلات و ایتای زکات باز نمی‌دارد و کلاً نگران آخرت هستند «یَخَافُونَ یَوْمًا تَتَقَلَّبُ فِیهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصَارُ؛ از روزی که دلها و دیدگان دگرگون می شوند هراسناکند» این رجال کجا تربیت شدند؟ در آن خانه‌هایی که اینگونه معرفی می‌کند: «فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ وَیُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ یُسَبِّحُ لَهُ فِیهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ؛ آن نور در خانه‌هایی است که خدا رخصت داد ارجمندش دارند و نامش در آنجا یاد شود و او را هر بامداد و شبانگاه تسبیح گویند». آن خانه‌ها مادی نیستند بلکه بیوت معنوی هستند. چگونه به آن خانه‌ها ورود کردند؟ در این خانه‌ها نور خداوند وارد می‌شود. انسان‌هایی که وارد این بیت می‌شوند، اجازه رفعت دارند. اذن رفعت در این بیوت است. مکانیسمش به این صورت است که قلب انسان‌ها حرم خداست؛ «القَلبُ حَرَم اللّه فَلا تُسکِن حرمَ اللهِ غیر اللّهِ؛ دل حرم خداست، پس در حرم خدا، غیر خدا را ساکن نکن». انسانی که از قلبش مراقبت کند، یعنی از حرم خدا مراقبت کند و اجازه ندهد غیر از خدا در آن بیاید، این فرد اجازه دارد در این خانه‌های فرازمینی وارد شود.

* چه ارتباطی با بحث حجاب دارد؟
زالی: وقتی خداوند از بحث حجاب صحبت می‌کند، بیشتر ناظر بر مسائل باطنی افراد است، اما زمانی که از غض بصر و حفظ فرج صحبت می‌کند، بیشتر ناظر بر حفظ افکار، نیت‌ها و قلبیات است. وقتی انسان راجع به این موضوع همت می‌کند، یعنی از قلبش مراقبت می‌کند. جالب است در آیات و احادیث رفتاری نداریم که این مقدار خداوند تأکید داشته باشد که عمل کنید تا قلبتان پاک بماند. در آیه53 احزاب پس از آنکه می‌فرماید از ورای حجاب نسبت به درخواست نامحرم اقدام کنید، بلافاصله می‌فرماید «ذلِکُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِکُمْ وَ قُلُوبِهِن‏».

یک نکته در پرانتز عرض کنم. حجاب یعنی نگه داشتن حریم. خداوند خطاب به اصحاب پیامبر(ص) می‌فرماید:  «وَ إِذَا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتَاعًا فَاسْأَلُوهُنَّ مِن وَرَاء حِجَابٍ؛  اگراز زنان پیامبر چیزی خواستید، از پشت پرده بخواهید» ورای حجاب؛ یعنی شما گاهی می‌توانید در مهمانی‌ها طوری مبل‎ را بچینید که خانم‌ها و آقایان مقابل هم نباشند. اینکه فضاها را جدا می‌کنید، همان مفهوم «مِن وَرَاء حِجَابٍ» است. یا مثلاً از فرزند کوچک خودتان درخواست می‌کنید فلان چیز را از آن آقا یا خانم دریافت کن و به من بده. معنایش این نیست که یک پرده قرار دهند و بگویند معنای «مِن وَرَاء حِجَابٍ» این است.

ضمن اینکه خداوند در چهار حیطه مسأله حجاب را مطرح می‌کند:

یکی در قبال محارم است که حساس‌ترین وضعیت همین شرایط است؛ متأسفانه در این مقوله گاهی برعکس رفتار می‌کنیم. یعنی در فضایی که فامیل نامحرم وجود دارد، خداوند سخت‌گیرانه‌تر دستور می‌دهد.
فضای دوم، درباره نامحرم غریبه است. شما گاهی اوقات در بطن جامعه و فضاهای اجتماعی آسان‌تر می‎گیرد.
فضای سوم، نامحرمِ مریض القلب است. خداوند برای این افراد توصیه دیگری می‌کند.

در فضای چهارم، خداوند نسبت به محارم دستوراتی را می‌دهد. مثلاً در انتهای سوره نور می‌فرماید فرزندان باید تعاملشان با والدین در دو سه موقعیت از شبانه‌روز به این کیفیت باشد. «وَ إِذَا بَلَغَ الْأَطْفَالُ مِنکُمُ الْحُلُمَ فَلْیَسْتَأْذِنُوا کَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ ...و چون اطفال شما به حد بلوغ رسیدند، باید همانند کسانی که ذکرشان، گذشت رخصت طلبند». آنجا که خداوند به یکی از این حیطه‌ها اشاره می‌کند، فلسفه حجاب را اینطور معرفی می‌کند که «ذلِکُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِکُمْ وَ قُلُوبِهِن‏». من می‌خواهم قلوب شما طاهر بماند نه اینکه گناهی شکل نگیرد؛ موضوع گناه یا عدم گناه نیست. 

قلب،‌ واسطه‌ای برای سلوک نورانی انسان‌هاست

* بنابر تعریف شما پس حجاب مقوله‌ای است که در درجه اول باعث تزکیه قلب می‌شود و زمینه را برای رستگاری فراهم می‌کند تا اینکه بخواهیم آن‌ را صرفاً عامل صیانت معرفی کنیم؟

زالی: تعدادی حدیث داریم که امام معصوم می‌فرماید شما اگر نگاهتان را رعایت کنید، خداوند ایمانی به شما عطا می‌کند که حلاوت آن را در قلبتان می‌چشید. یا می‌فرماید «النَّظرةُ تَزرعُ فی القَلب الشَّهوة؛ نگاه پی در پی شهوت را در قلب می‌رویاند» و این برای آنکه فرد دچار فتنه طولانی شود، اکتفا می‌کند. رفتاری به اندازه حجاب ندیدم که این قدر تأکید شود تا قلب از مشکلات طاهر بماند. چرا قلب باید طاهر بماند؟ زیرا یک انسان مؤمن با قلبش سلوک می‌کند نه اینکه سوار ماشین شود و با آن از یک نقطه به نقطه دیگر سفر کند. سلوک‌های به سوی خدا سلوک‌هایی است که با قلب انجام می‌شود. قلب بُعدی از انسان است که برای خودش شخصیت مستقل دارد. خداوند در آیات مختلف برای قلب تعقل مطرح می‌کند. یا قلبی که چشم و گوش دارد. ممکن است این قلب کر یا کور و یا لال شود. این بُعد از آنجایی که واسطه‌ای برای سلوک نورانی انسان‌هاست، لذا خداوند تکیه بر بحث حجاب می‌کند. 

* چرا خداوند ثمرات بیشتری برای رعایت عفاف و حجاب نسبت به سایر ارزش‌ها قرار داده؟

زالی: در میان رفتارهای مختلف مفهوم حجاب موضوعی است که اگر انسان بخواهد به آن عمل کند، واقعاً کار دشواری است. اگر قرار باشد انسان فکر و تصاویر ذهنی خود را مراقبت کند، کار سختی است. اگر بخواهد نگاهش را مراقبت کند، تا جایی که قلبش طاهر بماند، کار سختی است. جالب است ما در میان ارزش‌های دینی موضوعات منفی دیگری نداریم که انسان برای پس زدن در لایه فکر بخواهد خیلی انرژی صرف کند. مثلاً وقتی می‌فرمایند ربا نخور، انسان تصمیم می‎گیرد انجام دهد یا ندهد. اینکه بخواهد تصویر ذهنی ایجاد نکند و یا خیلی سعی کند به ربا فکر نکند یا به دروغ و دزدی فکر نکند، کار سختی نیست، اما همین که شما بخواهید نسبت به نامحرم ذهنت را حفظ کنی، کار سختی می‌شود. لذا خداوند این رفتار را به عنوان ارزشی مطرح می‌کند که هر مؤمنی اگر در آن سعی کند، او لیاقت این را می‎یابد که وارد بیت‎الله شود. چرا؟ زیرا او بیت خودش را حفظ کرد، قلب خودش که حرم‌الله بود حفظ کرد، حالا که شما نشان دادی، آن بخشی از وجودت را که من بیت قرار دادم و شما از گناه حفظ کردی، شما لیاقت داری وارد بیت من شوی. مریم(س) وجودش به گونه‌ای می‌شود که خداوند می‌فرماید: «مَرْیَمَ ابْنَتَ عِمْرَانَ الَّتِی أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِیهِ مِن رُّوحِنَا وَصَدَّقَتْ بِکَلِمَاتِ رَبِّهَا وَکُتُبِهِ وَکَانَتْ مِنَ الْقَانِتِینَ؛ و (یاد کن حال) آن زن (یعنی مریم) را که دامنش را پاکیزه نگاه داشت و ما در آن از روح خود بدمیدیم و او را با فرزندش (عیسی) معجز و آیتی بزرگ برای اهل عالم قرار دادیم.» ما باید این را معرفی کنیم. اینکه گفتیم جامعه دینی تکلیف خودش را مشخص کند از جنبه قرآنی است. اگر می‌خواهی آنگونه که خداوند می‌فرماید حجاب را رعایت کنی، پس اهدافت را مناسب این ارزش تعیین سپس حرکت کن. اگر نمی‌خواهی، حجاب را نفی نکن. 

در بحث حجاب اگر کسی واقعاً همت کند، خداوند توفیقات خاصه‎ای به او عطا می‌کند همچنان که در تاریخ نمونه‌های مختلفی داشتیم که این کار را انجام دادند و خداوند به آن‎ها توفیق عطا کرده به موضوعات متعالی معرفت پیدا کنند و رشد کنند. اگر ما در جامعه دغدغه افراد را این موضوع قرار دهیم، من تصور می‌کنم که جامعه ایرانی که ذاتاً یک شخصیت سالکی دارد موفق می‌شوند.

اندیشمندان دینی ما باید نگاهشان مرتفع باشد
زالی: ایرانیان تنها کسانی هستند که حداقل در آثار باستانی‎شان دو چیز را نمی‌بینند: یکی شرک و دیگری بی‎حیایی. تمام این تندیس‎ها داخلش نوعی عفت، حیا و پوشش و وحدانیت وجود دارد. ما در شرایطی هستیم که باید نگاهمان را متعالی کنیم. به عنوان نمونه امام خمینی(ره) فردی بود که گویی در این دنیا نبود. گویا در قیامت بود، گویا در برزخ بود و از آنجا با انسان‎ها حرف می‎زد. روحیه جلودار ما اینگونه بود، نه اینکه متخصص ما تمام دغدغه‎اش شأن اجتماعی‎اش است. تمام دغدغه‎اش کلاس و مدرکش است. تمام دغدغه‎اش این است که در برنامه لفاظی کند. هیچ وقت حواسش به این نبوده که چند وقت دیگر شما می‎میرید. چند وقت دیگر شما با خداوند ملاقات می‌کنی. آخرت و برزخی است. برای این موضوع گریه نکرده، سعی نکرده و قرآن را مطالعه نکرده است. برای اینکه مناسب رشته‌اش که الهیات باشد، حرفی برای گفتن داشته باشد تا این بازار گرم باشد و او گرم بماند. برای این سراغ قرآن رفته است. از او هیچ بحثی حاصل نمی‌شود، از او هیچ تنوری گرم نمی‌شود.

زالی: متخصصین ما باید مرتفع باشند، دغدغه‎شان دغدغه‎های خدایی باشد تا وقتی وارد قرآن می‌شوند بهره ببرند و زمانی که صحبت می‌کنند، کلامشان حاکی از عمل و حرکت باشد. اصلاً درب به روی چنین افرادی بسته است. آیات و احادیث را می خوانند، اما چیزی متوجه نمی‌شوند؛ چون دغدغه‎شان متناسب فرمایشات خداوند در قرآن نیست. پس هم در حوزه برداشت از آیات و احادیث و هم در حوزه اصلاح در جامعه انسان باید روحیه‎اش روحیه سلوک باشد، روحیه‎اش باید «إنّا للّه و إنّا إلیه راجِعون» باشد. من تصور می‌کنم اگر تفکرات قرآنی در جامعه ما در سطوح بالایی و مخاطبین رخ دهد، به شأنی که جامعه ایران دارد که همان نقش‌آفرینی مثبت در تحولات آینده جهان است، دست خواهد یافت. یادمان نرود انقلاب اسلامی شروع ماجرایی برای استخلاف در زمین است. خداوند ایران را طبق آیات و احادیث و بر اساس آنچه که پس از چهل سال در اطرافمان مشاهده می‌کنیم، وظیفه‌ای را بر دوش آن نهاده است. ما هرچه بتوانیم عالمانه‌تر و دقیق‎تر وظیفه و جایگاهمان را بشناسیم، هم خودمان آرامش بیشتری خواهیم داشت و هم وظیفه‎ای که در قبال برنامه خداوند مبنی بر تحقق حکومت حقه الله در زمین است، سرافراز خواهیم بود.

متخصصین ما باید مرتفع باشند، دغدغه‎شان دغدغه‎های خدایی باشد تا وقتی وارد قرآن می‌شوند بهره ببرند و زمانی که صحبت می‌کنند، کلامشان حاکی از عمل و حرکت باشد. اصلاً درب به روی چنین افرادی بسته است. آیات و احادیث را می خوانند، اما چیزی متوجه نمی‌شوند؛ چون دغدغه‎شان متناسب فرمایشات خداوند در قرآن نیست. پس هم در حوزه برداشت از آیات و احادیث و هم در حوزه اصلاح در جامعه انسان باید روحیه‎اش روحیه سلوک باشد، روحیه‎اش باید «إنّا للّه و إنّا إلیه راجِعون» باشد.

 

 

 

اگر در جامعه حیا کم شود، انسان حراج شیطان می‌شود

* خانم روح افزا به اعتقاد جناب خزائی یکی از مهم‌ترین علل افول حجاب عدم فضای مناسب فرهنگی در جامعه است؛ نظر شما در این باره چیست؟

روح‌افزا: همین طور است؛ فرزندان ما فضای صحیح و درست را تجربه نکردند. در دوران دفاع مقدس با تمام سختی‌هایی که داشت، زمین و زمان نورانی بود. وقتی امام فرمودند جنگ رحمت الهی است، برخی متوجه نمی‎‌شدند. وقتی فرزندان ما به صورت مقطعی به فضای اعتکاف می‌روند، خودشان مشاهده می‌کنند که این فضا چقدر می‌تواند در رشد حالت معنوی‎شان کمک کند. انسان اگر از معنویات و نور الهی بهره‎مند نشود، «بَلْ هُمْ أَضَلُّ» است. این مباحثی که در جامعه در حوزه عفاف و حجاب مطرح است و ما با آن مخالفت می‌کنیم، علتش این است که انسان را به حیوانیت نزدیک می‌کند. اگر در یک جامعه حیا کم شود، در حقیقت انسان حراج شیطان می‌شود. مهم‎ترین بحثی که باید به آن بپردازیم، حیاست. خود قرآن در بحث حجاب بحث نگاه، گفت و گو، راه رفتن و تبرج و اختلاط را مطرح می‌کند و در آخر به موضوع پوشش می‎پردازد. ما متأسفانه به پوشش ظاهری صرفاً می‎پردازیم. یک فرد چادری را می‌بینیم که آرایش کرده است. خب این حجاب نیست. یا با مرد نامحرم می‌گوید و می‎خندد. این حجاب نیست. به ما می‌گویند این موارد را نگویید. چرا نباید بگوییم؟ چرا فرزندان ما نباید بفهمند اینها حجاب نیست و این مسائل به شخصیت خودشان لطمه می‎زند؟ یا این فضای اختلاط باعث اُفت اخلاقی انسان‎ها می‌شود. وقتی جامعه از نظر اخلاقی اُفت پیدا می‌کند، انسان از خود واقعی‎اش فاصله می‎گیرد و مهارش دست نفسش می‌افتد، انسان دیگر بهره‌بری صحیحی ندارد. حالا اگر بگوییم مدل زن امروز نمی‎‌تواند این‎ها را برتابد و این موارد را داشته باشد، تعبیر بسیار غلطی است که الان در بحث‎های مختلف می‌شنویم.

روح‌افزا: اگر بگویند حجاب موجب می‌شود زنان در جامعه حضور نداشته باشند، یک دروغ است. به نظر من لاف سیاسی است. حجاب برای این است که خانم‎ها در مقابل آقایان جنبه ذهنیتی، استعدادهای مختلف هنری، فکری و توانمندی‎های مختلف خود را به منصه ظهور گذارند؛ وقتی گفته می‌شود حجاب، برای جامعه و حضور اجتماعی می‌گویند. بعد عده‎ای می‌گویند حجاب موجب می‌شود خانم‎ها در اجتماع نیایند. اصلاً حجاب را گذاشتند تا خانم‎ها وارد جامعه شوند. 50 درصد از جامعه ما زنان هستند. ما نیاز به حضور 50 درصدی آنان داریم. مگر می‌شود پزشک زن نداشته باشیم؟ در این صورت حجابمان رعایت نمی‌شود. اگر معلم زن نداشته باشیم، حجابمان رعایت نمی‌شود. من فکر می‌کنم راه درمان را اگر در یکی دو جمله بگوییم، اولین کارمان جلوگیری از اختلاط است. وقتی فروشنده و خریداری نباشد، اولین قدم برای سالم‎سازی است. حتماً باید روی اختلاط‎های محیط کار تجدید نظر شود. هیچ مشکلی ندارد و به راحتی می‌توانند انجام دهند. محیط اختلاط صرفاً محیط کار نیست بلکه خیلی جاهای دیگر است که باید تطهیر کنیم. ما در صدر اسلام زنانمان حضور خوب داشتند. حضرت زهراء (سلام‌الله علیها) پس از سقیفه در خانه ها می‎رفتند خطبه می خواندند.

انتهای‌پیام/ 

واژه های کاربردی مرتبط
واژه های کاربردی مرتبط
پربیننده‌ترین اخبار فرهنگی
مهمترین اخبار فرهنگی
مهمترین اخبار تسنیم
آدرس‌ پیام‌رسان‌ها
ایران مال
موکب تسنیم
فنی
زمستان یورت