خبرگزاری تسنیم: اندیشه سیاسی مرحوم میرزای نائینی، یکی از برجسته‌ترین فقهای عصر مشروطه، همچنان در کانون توجه محققان و اندیشمندان قرار دارد. کتاب تنبیه‌الامه و تنزیه‌المله او نه تنها پاسخی به شبهه همراهی دین با نظام شاهنشاهی بود، بلکه زمینه‌ای برای طرح مشارکت مردم در حکومت و محدود کردن سلطنت فراهم آورد؛ مسیری که بعدها در انقلاب اسلامی و تأسیس جمهوری اسلامی به کمال رسید. به همین مناسبت خبرنگار حوزه و روحانیت خبرگزاری تسنیم در گفت‌وگو با حجت‌الاسلام والمسلمین مهدی رنجبریان، مدیر مدرسه علمیه حکیم هاشم تهران، به شرایط تاریخی تألیف این اثر، تفاوت دیدگاه نائینی و شیخ فضل‌الله نوری، نسبت اندیشه نائینی با جمهوریت و اسلامیت نظام جمهوری اسلامی و موضوعات دیگر پرداخته است.

تسنیم: برخی معتقدند مرحوم نائینی مشروطیت را صرفاً به مثابه «دفع افسد به فاسد» می‌دانست. آیا این برداشت صحیح است یا ایشان مشروطیت را سازوکاری مشروع برای مشارکت مردم در حکومت تلقی می‌کردند؟

اگر مشروطیت در همان چارچوب سلطنت باقی می‌ماند، می‌توانست دفع افسد به فاسد باشد؛ یعنی انتخاب ظلم کمتر در برابر ظلم بیشتر. اما اگر استبداد کنار می‌رفت و حکومت فقها جایگزین می‌شد، وجود مجلس، قانون اساسی و مشارکت مردم همچنان ضروری بود. مرحوم نائینی مشروطیت را راه‌حلی موقت در برابر سلطنت مستبد می‌دانست، اما در صورت تحقق حکومت دینی نیز بر ضرورت نهادهای مشارکتی تأکید داشت. این نگاه، پیوندی میان نظریه مرحوم نائینی و جمهوری اسلامی ایجاد می‌کند.

  جمهوریت و اسلامیت در اندیشه نائینی  

تسنیم: به نظر می‌رسد مرحوم نائینی مشروطیت را نه صرفاً یک تدبیر موقت، بلکه مقدمه‌ای برای تحقق حاکمیت دینی می‌دانست. آیا می‌توان گفت ایشان در اندیشه خود، جمهوریت و اسلامیت را به‌طور همزمان مدنظر داشتند؟

بله. مرحوم نائینی در تنبیه‌الامه به صراحت بیان می‌کند که ولایت فقها در عصر غیبت محفوظ است، اما در شرایط سلطنت قاجار تنها می‌توان استبداد را محدود کرد. ایشان پیشنهاد تشکیل مجلس شورا و قانون اساسی را مطرح می‌کند تا مردم نیز در اداره کشور مشارکت داشته باشند. این نگاه، پیوندی میان نظریه مرحوم نائینی و جمهوری اسلامی ایجاد می‌کند. در جمهوری اسلامی، ارکان انتخابی نیازمند مشروعیت از سوی ولی فقیه هستند؛ رئیس‌جمهور بدون حکم تنفیذ نمی‌تواند آغاز به کار کند و مصوبات مجلس بدون تأیید شورای نگهبان قانون نمی‌شود. مشابه همین را مرحوم نائینی در تنبیه‌الامه بیان کرده است، آنجا که می‌گوید نظام مشروطیت با تأیید «من له الإذن» مشروعیت می‌یابد.

تفاوت نگاه نائینی و شیخ فضل‌الله نوری

تسنیم: برخی معتقدند تفاوت دیدگاه مرحوم نائینی با مرحوم شیخ فضل‌الله نوری در همین نقطه بروز می‌کند. آیا این تفاوت را می‌توان ناشی از موقعیت جغرافیایی و شرایط حضور آنان دانست؟

دقیقاً همین‌طور است. مرحوم شیخ فضل‌الله در تهران و در متن میدان حضور داشت و وقایع را به چشم می‌دید، اما مرحوم نائینی و دیگر بزرگان در نجف بودند و از نزدیک شاهد رخدادها نبودند. در آن زمان، ارتباطات سریع و رسانه‌های امروزی وجود نداشت و اخبار با تأخیر و تحریف منتقل می‌شد. همین امر سبب شد که مواضع برخی علما در نجف، دقیقاً مطابق واقعیت‌های میدانی نباشد. شیخ فضل‌الله بر ضرورت نظارت بر مصوبات مجلس تأکید داشت تا از تصویب قوانین خلاف شرع جلوگیری شود؛ این همان چیزی است که امروز در قالب شورای نگهبان تحقق یافته است. مرحوم نائینی نیز همین دیدگاه را داشت، هرچند در فرآیند و چگونگی آن تفاوت‌هایی وجود داشت.

جایگاه ولایت فقیه در اندیشه نائینی

تسنیم: شما به موضوع ولایت فقیه اشاره کردید. تفاوت نگاه مرحوم نائینی نسبت به ولایت فقیه با آنچه حضرت امام خمینی(ره) مطرح کردند چیست؟

تفاوتی وجود ندارد. هر دو قائل به ولایت عامه فقیه بودند. آنچه در ادبیات سیاسی کشور به «ولایت مطلقه فقیه» تعبیر شده، در واقع همان ولایت عامه فقیه است. امام خمینی(ره) تصریح کردند ولی فقیه می‌تواند در شرایط خاص، اجرای برخی احکام را موقتاً تعطیل کند؛ امری که در فقه نیز سابقه دارد. بنابراین، شاکله کلی اندیشه سیاسی امام خمینی(ره) همان ولایت عامه فقیه است که مرحوم نائینی نیز در آثار خود به آن اشاره کرده است.

بدفهمی‌های معاصر از اندیشه نائینی

تسنیم: در سال‌های اخیر، برخی اساتید کوشیده‌اند با تفسیر خاصی از اندیشه مرحوم نائینی، قرائتی سکولار ارائه دهند. علت این بدفهمی چیست؟

علت این بدفهمی آن است که بستر تاریخی تألیف کتاب و متن آن به درستی مورد توجه قرار نگرفته است. مسأله اصلی مرحوم نائینی در نگارش این کتاب، پیراستن ساحت دین از شائبه همراهی با استبداد قاجار بود. ایشان در ابتدای کتاب تصریح می‌کند که وظیفه خود دانسته است نشان دهد دین با استبداد همراه نیست. اگر این بستر تاریخی نادیده گرفته شود، نتیجه‌ای جز برداشت‌های یک‌بعدی و نادرست از اندیشه ایشان نخواهد داشت.

وظیفه حوزه‌های علمیه در تبیین اندیشه نائینی

تسنیم: با توجه به این توضیحات، وظیفه حوزه‌های علمیه در تبیین اندیشه‌های مرحوم نائینی چیست؟

بهترین کسی که این خط را ادامه داد، امام خمینی(ره) بود. ایشان با نظریه ولایت فقیه، همان مسیر راستین فقهای شیعه را پی گرفت؛ مسیری که دغدغه اصلی آن حاکمیت دینی و نیابت عامه فقها بود. مشروطیت در نگاه نائینی مرحله‌ای ابتدایی بود، اما در جمهوری اسلامی به کمال رسید و به صورت جمهوریت متبلور شد. امروز نیز مقام معظم رهبری همان مسیر را ادامه می‌دهند؛ هم در عرصه نظر با تبیین‌های دقیق و هم در عرصه عمل با اهتمام به جمهوریت و اسلامیت نظام. در مقاطع مختلف تاریخ جمهوری اسلامی، جریان‌هایی به نام جمهوریت در برابر جمهوریت قرار گرفتند، اما مقام معظم رهبری با پاسداری از جمهوریت و اسلامیت نظام، پرچمدار این مسیر بوده‌اند.

آنچه از گفت‌وگوی تفصیلی با دکتر رنجبریان به دست آمد، این است که مرحوم نائینی در تنبیه‌الامه نه صرفاً به دنبال دفع افسد به فاسد، بلکه در پی ارائه راه‌حلی برای مشارکت مردم در حکومت و پیراستن دین از شائبه همراهی با استبداد بود. ایشان با تأکید بر ولایت عامه فقها و ضرورت نهادهای مشارکتی، زمینه‌ای را فراهم کرد که در جمهوری اسلامی به کمال رسید. امام خمینی(ره) این مسیر را ادامه داد و مقام معظم رهبری نیز امروز همان خط را با جدیت دنبال می‌کنند. بدین ترتیب، می‌توان گفت جمهوری اسلامی، شکل تعالی‌یافته اندیشه سیاسی مرحوم نائینی است.

انتهای پیام/