به گزارش خبرگزاری تسنیم از قزوین، در شرایطی که کاهش نرخ فرزندآوری و افزایش سن ازدواج به یکی از چالش‌های جدی کشور تبدیل شده، کارشناسان اجتماعی معتقدند ریشه بسیاری از این نگرانی‌ها را باید در «کیفیت زیست خانوادگی» جست‌وجو کرد. برآوردها نشان می‌دهد بخش قابل‌توجهی از خانواده‌ها، به‌ویژه خانواده‌های دارای مادر شاغل، با فشار روانی، بی‌نظمی در تقسیم مسئولیت‌ها و فرسودگی پنهان مواجه‌اند؛ مسائلی که مستقیماً بر تصمیم زوج‌ها برای فرزندآوری اثر می‌گذارد.

از سوی دیگر، آمارهای غیررسمی حاکی از آن است که بیش از نیمی از مادران شاغل احساس می‌کنند بار اصلی مدیریت خانه و فرزندان همچنان بر دوش آن‌هاست؛ حتی در خانواده‌هایی که هر دو والد شاغل هستند. کارشناسان هشدار می‌دهند که تداوم این وضعیت، نه‌تنها سلامت روان مادران را تهدید می‌کند، بلکه می‌تواند به کاهش کیفیت تربیت فرزندان، افت انسجام خانوادگی و تضعیف سرمایه اجتماعی منجر شود.

در چنین شرایطی، مفاهیمی مانند برنامه‌ریزی مدون خانوادگی، تقسیم عادلانه وظایف، مادری آگاهانه و خانواده مشارکت‌محور بیش از هر زمان دیگری اهمیت پیدا کرده است. بسیاری از صاحب‌نظران معتقدند اگر سیاست‌های جمعیتی قرار است به نتیجه برسد، باید از درون خانه آغاز شود؛ جایی که آرامش مادر، امنیت روانی فرزندان و پایداری خانواده، پایه‌های اصلی آینده جمعیتی کشور را شکل می‌دهد.

خبرنگار تسنیم در قزوین در گفت‌وگویی تفصیلی با دکتر ندا طباطبایی جبلی، روانشناس و مشاور خانواده به بررسی این موضوع پرداخته است.

تسنیم: بحث را از اینجا آغاز کنیم که چرا «برنامه‌ریزی مدون» در خانواده، به‌ویژه برای مادران چندفرزند، تا این اندازه اهمیت دارد؟

 واقعیت این است که مادر امروز، برخلاف تصور رایج، فقط یک نقش محدود خانگی ندارد. او هم‌زمان مادر است، همسر است و در بسیاری موارد نقش اجتماعی و شغلی هم بر عهده دارد. وقتی این نقش‌ها بدون نظم، چارچوب و برنامه پیش برود، ذهن مادر دائماً درگیر آشفتگی و فشار روانی می‌شود.

برنامه‌ریزی مدون، قبل از هر چیز به مادر «نظم ذهنی» می‌دهد. وقتی ذهن من منظم باشد، تصمیم‌گیری‌ام دقیق‌تر می‌شود، آرامشم بیشتر می‌شود و می‌توانم نقش‌هایم را آگاهانه‌تر ایفا کنم. خانواده هم مثل هر مجموعه موفق دیگری، نیاز به ساختار دارد؛ ساختاری که در آن وظایف مشخص است و بار مسئولیت فقط روی دوش یک نفر نمی‌افتد.

تسنیم: تقسیم وظایف در خانه چه تأثیری بر سلامت روان مادر دارد؟

 تقسیم وظایف، در واقع تقسیم فشار روانی است. مادری که احساس می‌کند همه چیز فقط به او وابسته است، به‌مرور دچار فرسودگی می‌شود؛ حتی اگر این فرسودگی را به زبان نیاورد.

وقتی وظایف در خانه تقسیم می‌شود، مادر احساس می‌کند تنها نیست و خانواده یک «تیم» است. این حس، عزت‌نفس مادر را بالا می‌برد و احساس مفید بودن را به همه اعضای خانواده منتقل می‌کند. جالب اینجاست که بسیاری از مادران شاغل، با وجود مسئولیت‌های سنگین، وقتی تقسیم وظایف را درست اجرا می‌کنند، از نظر روانی حال بهتری نسبت به مادرانی دارند که همه بار خانه را به تنهایی به دوش می‌کشند.

تسنیم: برخی تصور می‌کنند تقسیم مسئولیت به فرزندان، به آن‌ها فشار وارد می‌کند. این نگرانی چقدر درست است؟

 این نگرانی زمانی درست است که مسئولیت‌ها بدون شناخت و بدون تناسب با توان فرزند داده شود. اما اگر مادر فرزندش را بشناسد، این کار نه‌تنها فشار نیست، بلکه عامل رشد است.

هر فرزند خلق‌وخوی خاص خودش را دارد؛ یکی رقابتی است، یکی عجول، یکی دقیق و یکی شاید دچار افت عملکرد باشد. مادر با تقسیم مسئولیت‌ها، اتفاقاً فرصت پیدا می‌کند فرزندش را بهتر بشناسد. این شناخت، پایه تربیت سالم است. فرزندی که مسئولیت می‌پذیرد، اعتمادبه‌نفس بیشتری دارد و زودتر به استقلال روانی می‌رسد.

تسنیم: به «عذاب وجدان» مادران شاغل اشاره کردید. این احساس چه آسیبی می‌تواند داشته باشد؟

عذاب وجدان اگر مزمن شود، عملکرد مادر را به‌شدت تضعیف می‌کند. مادری که مدام خودش را متهم می‌کند، نمی‌تواند با آرامش تصمیم بگیرد.

من همیشه تأکید می‌کنم که شاغل بودن، به‌خودیِ خود، نشانه ضعف در مادری نیست. آنچه مهم است، کیفیت ارتباط با فرزند است، نه صرفاً حضور فیزیکی. مادران شاغل باید آموزش ببینند که چگونه این احساس را مدیریت کنند و بدانند تا زمانی که خودشان آرام نباشند، نمی‌توانند آرامش را به خانواده منتقل کنند.

تسنیم:از چه زمانی باید مسئولیت‌پذیری در فرزندان نهادینه شود؟

 از همان سال‌های ابتدایی زندگی. اگر همیشه بگوییم «کوچک است»، «بزرگ‌تر شود»، در نهایت با نوجوان یا جوانی روبه‌رو می‌شویم که مهارت زندگی ندارد.

مسئولیت‌پذیری باید متناسب با سن و توان کودک باشد. وقتی این فرهنگ از ابتدا در خانه شکل بگیرد، فرزند اول به الگوی فرزندان بعدی تبدیل می‌شود و یک چرخه سالم در خانواده ایجاد می‌شود.

تسنیم: نقش پدران در این ساختار نظام‌یافته را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

نقش پدر بسیار کلیدی است. وقتی پدر در تقسیم وظایف مشارکت می‌کند، پیام مهمی به فرزندان منتقل می‌شود؛ اینکه کار خانه فقط وظیفه مادر نیست. این الگو، نگاه نسل آینده به خانواده و مسئولیت را شکل می‌دهد.

بسیاری از رفتارهای ما، آموختنی نیستند، دیدنی‌اند. کودک وقتی می‌بیند پدر هم مسئولیت‌پذیر است، این رفتار را درونی می‌کند.

تسنیم: این مباحث چه ارتباطی با سیاست‌های کلان جمعیتی دارد؟

 ارتباط کاملاً مستقیم است. اگر خانواده‌ها دچار آشفتگی، فشار روانی و بی‌برنامگی باشند، نمی‌توان انتظار داشت که فرزندآوری افزایش پیدا کند یا جمعیت باکیفیت شکل بگیرد.

جمعیت فقط عدد نیست؛ کیفیت نیروی انسانی، خلاقیت، سلامت روان و توانمندی اجتماعی، همه از دل خانواده بیرون می‌آید. مادری که آرامش دارد و خانواده‌ای که ساختارمند است، می‌تواند نسل سالم‌تری تربیت کند.

تسنیم: اگر بخواهیم بحث را به سمت راهکارهای عملی ببریم، مادران شاغل به‌طور مشخص از کجا باید شروع کنند تا هم دچار فرسودگی نشوند و هم نقش مادری را با آرامش بیشتری ایفا کنند؟

اولین قدم این است که مادران شاغل، نگاه واقع‌بینانه‌تری به زمان و توان خودشان داشته باشند. بسیاری از فشارهای روانی ناشی از کمال‌گرایی است؛ اینکه تصور کنیم همه کارها باید همیشه بی‌نقص انجام شود. در حالی که مدیریت خانواده، بیش از آنکه به ایده‌آل‌گرایی نیاز داشته باشد، به انعطاف و اولویت‌بندی احتیاج دارد. مادر باید بداند که «کافیِ درست» بسیار ارزشمندتر از «کاملِ فرساینده» است.

نکته بعدی، تفکیک نقش‌ها و زمان‌هاست. حتی اگر زمان مادر محدود باشد، کیفیت ارتباط اهمیت بیشتری دارد. گاهی 10 یا 15 دقیقه گفت‌وگوی بدون حواس‌پرتی با فرزند، اثر عاطفی عمیق‌تری از ساعت‌ها حضور پراسترس در کنار او دارد. این تفکیک به مادر کمک می‌کند هم در نقش شغلی و هم در نقش مادری، تمرکز و آرامش بیشتری داشته باشد.

از سوی دیگر، واگذاری مسئولیت به فرزندان نباید مقطعی یا از سر خستگی باشد. مسئولیت‌دادن باید آگاهانه، تدریجی و متناسب با توان هر فرزند انجام شود. این کار هم بار فکری مادر را کاهش می‌دهد و هم احساس ارزشمندی و مشارکت را در فرزندان تقویت می‌کند. خانواده‌ای که در آن هر عضو سهم مشخصی دارد، کمتر دچار تنش و فرسایش می‌شود.

تسنیم:اشاره کردید به «بار فکری» مادران؛ این موضوع چگونه قابل مدیریت است؟

بار فکری یکی از پنهان‌ترین و در عین حال سنگین‌ترین فشارها برای مادران شاغل است. یکی از ساده‌ترین اما مؤثرترین راه‌ها، ثبت برنامه‌ها و کارهاست. وقتی کارها فقط در ذهن ما باشند، ذهن هیچ‌وقت فرصت آرامش پیدا نمی‌کند. اما نوشتن برنامه روزانه یا هفتگی، حتی به‌صورت ساده، باعث می‌شود ذهن سبک‌تر شود و تصمیم‌گیری‌ها دقیق‌تر انجام شود.

در کنار این موضوع، مراقبت از خود نباید به‌عنوان یک امر تجملی دیده شود. چند دقیقه استراحت، تنفس عمیق، پیاده‌روی کوتاه یا حتی سکوت آگاهانه در طول روز، بخشی از وظیفه مادری است. مادری که حال روانی بهتری دارد، نه‌تنها تصمیم‌های بهتری می‌گیرد، بلکه فضای عاطفی سالم‌تری هم در خانه ایجاد می‌کند.

تسنیم: و نکته پایانی شما برای مادران شاغل چیست؟

پرهیز از سرزنش و مقایسه. هر خانواده شرایط خاص خودش را دارد و مقایسه مداوم، فقط انرژی روانی را تحلیل می‌برد. همچنین مادران نباید از درخواست کمک احساس ضعف کنند. کمک گرفتن از همسر، فرزندان یا حتی اطرافیان، نشانه ناتوانی نیست؛ بلکه نشانه مدیریت صحیح است. خانواده‌ای که در آن فرهنگ همکاری و کمک‌خواهی وجود دارد، خانواده‌ای پایدارتر و آرام‌تر خواهد بود.

انتهای پیام/