حاشیهنشینی در بیرجند و خطراتی که آرام آرام بزرگ میشود
- اخبار استانها
- اخبار خراسان جنوبی
- 17 دی 1404 - 07:26
به گزارش خبرگزاری تسنیم از بیرجند، حاشیهنشینی فقط یک موقعیت جغرافیایی نیست؛ وضعیتی است که در آن فقر، کمبود امکانات و احساس نادیدهگرفتهشدن در هم تنیده میشوند. در خراسان جنوبی، گسترش سکونتگاههای غیررسمی در اطراف شهرها، به یکی از جدیترین دغدغههای اجتماعی تبدیل شده؛ دغدغهای که اگر امروز برای آن چارهاندیشی نشود، فردا با بحرانهای پیچیدهتری خود را نشان خواهد داد.
حاشیهنشینی؛ محصول مهاجرت ناخواسته
خشکسالیهای پیدرپی، کاهش درآمد کشاورزی، نبود شغل پایدار در روستاها و گرانی مسکن در شهر، بسیاری از خانوادهها را به حاشیه رانده است؛ حاشیهای که نه امکانات شهر را دارد و نه امنیت و پیوندهای اجتماعی روستا را. این مهاجرت ناخواسته، اغلب بدون برنامه و حمایت رخ میدهد و نتیجه آن، شکلگیری سکونتگاههایی با حداقل استانداردهای زندگی است.
زندگی در حاشیه و روایت ساکنان
یکی از زنان ساکن روستای دستگرد در حالی که کودکش را در آغوش گرفته از روزمرگیهای پراضطراب زندگیاش میگوید: خانهمان سقف دارد، اما دلمان قرص نیست. اینجا نه مدرسه درستوحسابی نزدیک است، نه درمانگاه. بچه که مریض میشود، اول دعا میکنیم چیز جدی نباشد، بعد دنبال ماشین میگردیم تا خودمان را به شهر برسانیم. گاهی فقط کرایه راه، بیشتر از پولی است که در خانه داریم.
وی با بیان اینکه نبود امکانات اولیه، مادران را بیشتر از همه فرسوده میکند ادامه میدهد: مادرانی که هر روز نگران سلامت و آینده فرزندانشان هستند.
مرد جوانی که شغل ثابتی ندارد و به کار روزمزدی مشغول است از ناامنی همیشگی زندگی در حاشیه شهر بیرجند میگوید: هر صبح با امید از خانه بیرون میزنم، اما معلوم نیست شب با دست پر برگردم یا نه. اگر کار باشد، نان هست و اگر نباشد، هیچ. نه بیمهای داریم، نه پشتوانهای.
احمدی با بیان اینکه یک مریضی ساده میتواند همه زندگیمان را به هم بریزد اضافه میکند: تنها دلخوشیمان بچهها هستند. فقط امیدواریم آیندهشان مثل امروز ما نباشد. برخی دیگر از ساکنان بیش از فقر مادی از فشاری میگویند که نگاههای قضاوتگر به آنها تحمیل میکند: همین که آدرسمان را میپرسند و میفهمند حاشیهنشین هستیم، رفتارها عوض میشود. انگار از قبل دربارهمان تصمیم گرفتهاند. ما مجرم نیستیم، خلافکار نیستیم؛ فقط فقیر شدهایم.
به گفته آنها این نگاه تبعیضآمیز، احساس طردشدگی و بیاعتمادی را در میان ساکنان حاشیه تقویت میکند و فاصله میان حاشیه و متن شهر را عمیقتر میسازد. این روایتها نشان میدهد حاشیهنشینی فقط کمبود امکانات نیست؛ مجموعهای از نگرانی، ناامنی و احساس دیدهنشدن است که هر روز با ساکنان این مناطق زندگی میکند.
در بسیاری از مناطق حاشیهنشین، کودکان اولین قربانی شرایط نابرابرند. ترک تحصیل، کار کودک، ضعف آموزشی و کمبود فضاهای فرهنگی و ورزشی، آینده این نسل را تهدید میکند. نبود امکانات تفریحی سالم، آنها را در معرض آسیبهایی قرار میدهد که گاه جبرانناپذیر است.
بازآفرینی محلات تاریخی بیرجند؛ حفظ هویت و کاهش آسیبهای اجتماعی
محلات موسیبن جعفر، انقلاب(ته ده) خیراباد و کاظمیه (داشگری) محلات با هویت تاریخی شهر بیرجند، با تغییر جمعیتی و چالشهای اجتماعی نیازمند برنامههای محلهمحور هستند. مرکز خراسان جنوبی همواره با محلات تاریخی و فرهنگی غنی شناخته شده است. محلاتی با کوچههای باریک و خانههای خشتی، محل پرورش بسیاری از نخبگان استان بودهاند و هویت شهر را شکل دادهاند. با این حال، مهاجرت به جنوب شهر و تغییر ترکیب جمعیتی باعث تراکم، افزایش آسیبهای اجتماعی و احساس ناامنی در این محلات شده است. برای مقابله با این چالشها، نهادهای مسئول از جمله شهرداری، آموزش و پرورش و سازمانهای مردمنهاد، طرحهای بازآفرینی شهری و پروژههای محلهمحور را اجرا کردهاند. یکی از نمونههای موفق «مدرسه اجتماعی» در دبیرستان سلمان فارسی محله موسی بن جعفر است که با توانمندسازی دانشآموزان و ساکنان، الگویی موفق برای بهبود شرایط محله و ارتقای مشارکت اجتماعی ایجاد کرده است.
حاشیهنشینی، زایشگاه آسیبهاست
علی رضایی کارشناس مسائل اجتماعی در گفتگو با خبرنگار تسنیم میگوید: حاشیهنشینی بهخودیخود آسیب نیست، اما بستری برای تولید آسیبهای اجتماعی است. وقتی فقر، بیکاری، ضعف آموزش و نبود خدمات در یک نقطه متمرکز میشود، احتمال بروز اعتیاد، بزهکاری، خشونت خانگی و ترک تحصیل بهشدت افزایش مییابد.
وی با بیان اینکه این آسیبها محدود به حاشیه نمیماند و دیر یا زود به متن شهر سرایت میکند تأکید میکند: سیاستهای مقطعی و حمایتی کوتاهمدت، فقط صورت مسئله را پاک میکند. راهحل، توانمندسازی واقعی ساکنان و بازگرداندن کرامت انسانی به آنهاست.
رضایی معتقد است: راهحل واقعی، توانمندسازی ساکنان حاشیه شهر و بازگرداندن کرامت انسانی به آنهاست. وقتی افراد آموزش ببینند، مهارت پیدا کنند و دسترسی به خدمات اجتماعی و رفاهی داشته باشند، هم مشکلات فردی کاهش مییابد و هم سلامت اجتماعی جامعه تضمین میشود.
به گفته وی تمرکز بر توانمندسازی و ایجاد فرصتهای پایدار، کلید کاهش آسیبهای اجتماعی و ارتقای کیفیت زندگی شهری است.
توسعه نامتوازن، ریشه بحران
مریم حسینی، کارشناس شهرسازی نیز معتقد است: حاشیهنشینی نتیجه توسعه نامتوازن است. وقتی شهر بدون برنامه رشد میکند و مسکن متناسب با توان اقتصادی اقشار ضعیف تأمین نمیشود، سکونتگاههای غیررسمی شکل میگیرد.
و خاطرنشان میکند: نبود زیرساختهای شهری در این مناطق، خطرات زیستمحیطی و ایمنی را افزایش میدهد؛ از فرونشست زمین گرفته تا آسیبپذیری بالا در برابر زلزله و سیلاب. بازآفرینی شهری باید با مشارکت خود ساکنان انجام شود. حذف حاشیه بدون حل ریشههای اقتصادی و اجتماعی، فقط جابهجایی بحران است.
انتهای پیام/257