به گزارش خبرگزاری تسنیم از قم، فتوت یا جوانمردی، مفهومی عمیق و چندبعدی در فرهنگ و اخلاق ایرانی - اسلامی است که به نوعی منش و طریقت در زندگی دلالت دارد.
بر پایه منابع اصیل فتوتنامهها و متون عرفانی - اخلاقی، فتوت مجموعهای از فضایل اخلاقی انساندوستانه، کریمانه و بزرگمنشانه است که شخص را به سمت کمال انسانی سیر می دهد. این مفهوم، ریشه در آموزههای دینی، عرفانی و فرهنگ پهلوانی ایران دارد و در طول تاریخ، در قالب گروه های عرفانی، اصنافی، عیاری و پهلوانی متجلی شده است.
در زیر به برخی از مهمترن ویژگیهای فتوت اشاره می کنیم.
1. عزت و کرامت انسانی
در نگاه فتوت، انسان موجودی است که خداوند به او کرامت ذاتی بخشیده است. بنابراین، حفظ عزت نفس و کرامت انسانی، محور اصلی منش جوانمردی است. جوانمرد هرگز اجازه نمیدهد کرامت او یا دیگران — به ویژه محرومان و زیردستان — خدشهدار شود. این حساسیت تنها نسبت به محرومیت مادی نیست، بلکه نسبت به هرگونه تحقیر، توهین و نادیده گرفتن شرافت انسانی است. فتوت ذلت را برنمیتابد و جوانمرد، هرگز زیر بار زور نمیرود.
2. جود و سخاوت
جوانمرد، گشادهدست و بخشنده است، اما سخاوت او تنها به مال محدود نمیشود. او در بخشش علم، تجربه و حمایت عاطفی نیز پیشتاز است. این بخشش، ریشه در بینیازی درونی و توکل به خدا دارد، نه نمایش یا چشمداشت.
3. وفاداری و پیمانداری
وفای به عهد — چه با خدا، چه با مردم و چه با خود — از ارکان فتوت است. جوانمرد حتی با دشمن خود نیز اگر پیمانی ببندد، خیانت نمیکند. این وفاداری، به اعتماد اجتماعی و استحکام روابط انسانی میانجامد.
4. عفو و گذشت
جوانمرد گذشت را بر انتقام ترجیح میدهد، به ویژه هنگامی که قدرت تنبیه داشته باشد.
5. احسان و ایثار
جوانمرد اهل احسان و ایثار است. ایثار او به معنای گذشتن از حق خود به نفع دیگران — به ویژه نیازمندان — است. اگر لازم باشد جوانمرد حتی جانش را نثار ارزشهای والا می کند.
6. خدمت
جوانمرد همیشه آماده خدمتگذاری است. می کوشد نه تنها باری بر دوش دیگران نباشد بلکه بار از دوش دیگران بردارد.
7 . شجاعت و حمایت از مظلوم
شجاعت در فتوت، تنها در میدان جنگ نیست، بلکه شهامت ایستادگی در برابر ظلم و سخن حق گفتن است. جوانمرد، پناهگاه مظلومان و حامی محرومان است و در برابر ستمگران میایستد. این شجاعت، همراه با پایداری است؛ چرا که دفاع از حق، اغلب با دشواری و خطر همراه است.
8. حفظ زبان و رازداری
جوانمرد مراقب گفتار خود است؛ نه غیبت میکند، نه دروغ میگوید و نه راز دیگران را فاش میسازد و از آبروی دیگران همچون آبروی خودصیانت می کند. این ادب، نشان سلامت باطن، صفای درون و احترام به حریم دیگران است.
9. تواضع و فروتنی
با وجود عزت نفس بالا، جوانمرد در برابر مردم — به ویژه در برابر استادان، والدین و نیازمندان — متواضع است. تکبر و خودبرتربینی را خلاف فتوت میداند.
10. پاکدامنی و پاکدستی
جوانمرد دامن و دستش از گناه، خیانت و مال حرام پاک است. او می کوشد از ناپاکی و ناپاکان دوری جوید.
فتوت، در حقیقت طریقت اخلاقی و معنوی است که انسان را از خودمحوری به دیگرخواهی، از ضعف به شجاعت و از ذلت به عزت رهنمون میسازد. این منش ترکیبی از ایمان و اخلاق، مهر و حماسه، گذشت و ایستادگی، و مسئولیت در قبال خدا و خلق است.
عارفان پیامبر(ص) را سید الفتیان می گویند. او در اوج قله فتوت وجوانمردی قرار دارد. اخلاق نیکوی او که در قرآن از آن به خلق عظیم تعبیر شده است منشور جوانمردی است. او پیش از نبوت با بنیانگذاری الگوی جامع فتوت، پیمانی فرامذهبی و فراقبیلهای به نام حلفالفضول برقرار کرد؛ پیمانی که هدف آن دفاع از مظلومان و تأمین عدالت اجتماعی بود. این عهد، نه فقط تجسمی از جوهره ذاتی جوانمردی در فطرت انسانها، بلکه الگویی اخلاقی و انسانی است که در تمامی اعصار بهعنوان نمونهای از ائتلافهای معنوی و عدالتخواهانه محسوب میشود.
فتح مکه با تصمیم به عفو عمومی، نمود بارز جوانمردی پیامبر(ص) در زمان پیروزی و قدرت بود. این اقدام، انتقام تاریخی را به فرصتی برای آشتی و مدارا تبدیل کرد و پیام امید، بخشش و رحمت را به جامعه اسلامی و جهانیان انعکاس داد. این رویداد نشان میدهد که فتوت در هر دو مقام مقاومت و پیروزی حضور دارد و همواره باید همراه با اصول انسانی و ارزشهای اخلاقی باشد.
امام علی(ع)، بهعنوان محور و الگوی برجسته فتوت، عمیقترین جلوههای جوانمردی را در زندگی خود به نمایش گذاشت. او تجسم کامل عنوان «فتی» در قرآن کریم است و جایگاه والای او در لیلةالمبیت نمادی از شجاعت، وفاداری و ایثار است.
عدالتورزی ایشان در بازگرداندن اموال عمومی و همراهی با محرومان، از شاخصههای برجسته فتوت اوست. همچنین، رعایت اصول اخلاقی در جنگ، مانند منع تعقیب فراریان و حفظ جان غیرنظامیان، بیانگر کرامت انسانی و فضیلت اخلاقی در سیره امام علی(ع) است. نهجالبلاغه، بهعنوان سندی معتبر، تجسم ناب حکمت، عدالت و عرفان را در سیره او به تصویر میکشد.
قیام امام حسین(ع) اوج تلفیق ایمان و عرفان و حماسه بود که در صفحات تاریخ اسلام ماندگار شد. مناجاتهای عارفانه او در شب عاشورا و حرکت دلسپرده به سوی حق در لحظات پایانی زندگی، عمیقترین ابعاد معنوی این قیام را نمایان ساخت.
برخورد انسانی و جوانمردانه با دشمنان حتی در میدان جنگ، که ترجیح هدایت بر نابودی را آشکار میکند، تجلی بارز فتوت و کمال اخلاقی ایشان است.
از سوی دیگر، حضرت خدیجه(س) و حضرت زهرا(س) نیز نمونههای درخشان فتوتاند که نشان می دهد فتوت محدود به جنسیت خاصی نیست. حضرت خدیجه(س) با ایثار بیوقفه، حمایت بیدریغ از پیامبر و انفاق سرمایههای خود، نقش تعیینکنندهای در پیروزی اسلام ایفا کرد.
حضرت زهرا(س) با عبادت عمیق، ایثار در زندگی، خصوصاً در بخشیدن افطارش به گرسنگان و جامه اش به برهنگان، الگویی بیبدیل برای زنان تاریخ شد که همچنان چراغ راه آنان است.
زینب کبری(س)، با همراهی و مدیریت هوشمندانه در نهضت امام حسین(ع)، مقاومت و استقامت در برابر ظلم و ستم را به عالیترین سطح ارتقاء داد. او مظهر پایبندی به حقایق انسانی و نمادی برای آزادگان و متعهدان به عدالت است.
نویسنده: محمد فناییاشکوری، استاد فلسفه و عرفان تطبیقی
انتهای پیام/