به گزارش خبرگزاری تسنیم از همدان، میلاد خجسته مولیالموحدین(ع)، بهانهای است برای تکریم واژهای که مرزهای زمان، زبان و جغرافیا را درنوردیده است. پدر، تنها یک عنوان در شناسنامه نیست؛ منظومهای است از نقشهای متناقض و حیاتی: او گاه در قامت قهرمانی بیادعا ظاهر میشود، گاه در هیبت قانونگذاری دلسوز، و گاه چون سایهای آرامبخش که سنگینی آفتاب روزگار را به جان میخرد تا خانواده در آسایش بماند.
در دنیای پدران، این عمل است که با صوتی رساتر از کلمات سخن میگوید. پدران، روایتگر قصههای نانوشتهای هستند که در پینهی دستها و چین پیشانیشان پنهان شده است. به همین مناسبت، در گفتگویی صمیمانه خبرنگار تسنیم میزبان استاد بهرام ترکمان، شاعر، پژوهشگر و پیشکسوت نامآشنای عرصه فرهنگ و ادب استان همدان است. تا از دریچهی نگاه ایشان، به بازخوانی مقام والای پدر بپردازیم. مشروح این همکلامی دلنشین را در ادامه میخوانید.
تسنیم: مفهوم واژه پدر در فرهنگ ایران باستان و دوران معاصر چیست؟
ترکمان: ضمن تبریک عید و آرزوی موفقیت، امیدوارم این روز بر همه پدران مبارک باشد و یادی کنیم از پدرانی که دیگر در بین ما نیستند و آسمانی شدهاند؛ خداوند روح آن بزرگواران را با بهترینها محشور نماید. واژه پدر در زبان پهلوی از ریشه «اَبی» و «تَر» گرفته شده است که به معنای «کسی که نگاه و مراقبت میکند» میباشد. در زمان باستان، پدر در خانه بهمثابه یک پادشاه و حاکم بود که بر امور سلطه داشت. در کنار او، مادر (بانو به معنای کسی که در درجه بالایی قرار دارد) جایگاه بسیار والایی داشت و به عنوان یک وزیر و مشاور، در اداره خانواده مشارکت میکرد.
تسنیم: نقش پدر در تربیت فرزندان و تشکیل خانواده در فرهنگ کهن به چه صورت بوده است؟
ترکمان: پدرها نقش اساسی در تربیت فرزند پسر داشتند و مادران نیز وظیفه تربیت دختران را بر عهده داشتند تا آنها را آماده ورود به جامعه کنند. البته پدر در کنار مادر، نقش اصلی را برای دختران نیز ایفا میکرد. زمانی که دختر به سن ازدواج میرسید، تهیه جهیزیه بر عهده پدر بود. همچنین در فرآیند خازمنی (که واژهای پهلوی است و همدانیها به جای خواستگاری به کار میبردند)، وظیفه پدر بود که درباره داوطلب ازدواج تحقیق کند.
تسنیم: اهمیت شناخت داماد و همکف بودن در نظام خانوادههای قدیم چگونه بود؟
ترکمان: برای پدر بسیار مهم بود که چه کسی وارد مجموعه خانواده میشود. در نظام پدرسالار قدیم، تلاش میشد اخلاق فردی که به عنوان داماد وارد میشود با اخلاق خانواده قرابت داشته باشد. این همکف بودن و نزدیکی اخلاقی باعث میشد اختلافات به حداقل برسد و جامعهای رو به رشد و موفق شکل بگیرد.
تسنیم: آیا در نگاه سنتی، تفاوتی میان اهمیت به فرزند پسر و دختر وجود داشت؟
ترکمان: خیر، در واقع مسئولیت اصلی سرنوشت دختر و انتخاب همسر شایسته برای او بر عهده پدر بود. پدر به عنوان یک پشت و پناه در کنار دخترش حضور داشت. ضربالمثلی هست که میگوید: «پدری که دختر ندارد، بیپشت و پناه است»؛ این نشان میدهد که پدر صرفاً به پسر اهمیت نمیداد، بلکه جایگاه دختر نیز بسیار ویژه بود. انشاءالله سایه تمامی پدران بر سر دخترانشان مستدام باشد.
تحلیل تحول نقش پدر؛ از اقتدار سنتی تا الگوهای تربیتی مدرن
تسنیم: با توجه به تغییرات اجتماعی، تفاوت میان «پدر سنتی» و «پدر مدرن» را چگونه میبینید و وضعیت «اقتدار پدری» در دنیای امروز چگونه است؟
ترکمان: امروزه تغییراتی در نقش پدر ایجاد شده که بسیاری از آنها مثبت است؛ از جمله تبدیل شدن نقش کنترلگر به حامی، جایگزینی گفتگو به جای سکوت و کاهش فاصلهها و ایجاد نزدیکی. اما در این میان، موضوع اقتدار مطرح است. اقتدار به معنای دیکتاتوری نیست، بلکه به معنای حفظ احترام است. اگر پدری که تمام دسترنج خود را در اختیار فرزند قرار میدهد، قدر دانسته نشود، جامعه دچار گسیختگی خواهد شد. این مباحث نباید صرفاً در حد تئوری، مقاله یا کتاب بماند، بلکه باید توسط صاحبنظران بهصورت کاربردی وارد متن زندگی مردم شود تا نقش و جایگاه واقعی پدر تثبیت گردد.
تسنیم: ریشه نامگذاری روز ولادت حضرت علی (ع) به عنوان روز پدر چیست و مفهوم «پدر معنوی» چگونه تبیین میشود؟
ترکمان: علت این نامگذاری به کلام پیامبر اکرم (ص) بازمیگردد که فرمودند: «من و علی پدران این امت هستیم». این نشاندهنده یک «پدر معنوی» است که مورد احترام همگان قرار دارد. در طول تاریخ، هر زمان که فرزندان نیاز داشتند، پدران به یاری آنها شتافتند و متقابلاً فرزندان نیز در کنار پدر بودهاند؛ همانطور که در ادبیات حماسی، برای مثال در داستانهای شاهنامه، شاهدیم که «فرامرز» در جنگها در کنار پدرش قرار میگیرد و او را یاری میکند.
تسنیم: در متون تاریخی و حماسی، نقش فرزندان در تثبیت جایگاه پدر و جانشینی او چگونه ترسیم شده است؟
ترکمان: در گذشته، در جنگهای تنبهتن و لشکرکشیها، فرزندان در کنار پدران شمشیر میزدند. حتی اگر پدری در مقام پادشاه بود، شجاعترین فرزند خود را برای جانشینی و نشستن به جای خویش انتخاب میکرد تا راه او را ادامه دهد. این نشاندهنده پیوند عمیق میان نسلها و اهمیت شایستگی در خانواده بود.
.
.
.
تسنیم: با توجه به کلام امام علی (ع) مبنی بر اینکه «فرزندان خود را برای زمانی غیر از زمانه خود تربیت کنید»، پدران امروزی چگونه میتوانند از این سیره تربیتی الگو بگیرند؟
ترکمان: این کلام امام علی (ع) که متعلق به 1400 سال پیش است، یک نگاه کاملاً مدرن و مترقی است. این الگوی ذهنی در پدران گذشته ما نیز وجود داشت؛ آنها میدانستند که زمانه در حال تغییر است و فرزندان باید برای آینده آماده شوند. تربیت نباید به گونهای باشد که فرزند صرفاً مجبور به تبعیت محض از 500 سال پیش باشد.
تسنیم: نسبت میان حفظ سنتهای گذشته و پذیرش مسائل جدید در تربیت فرزند چیست؟
ترکمان: ما باید تعادلی میان این دو ایجاد کنیم. اگر سنت یا فرهنگ نیکی از گذشته باقی مانده، باید آن را حفظ کرده، رشد دهیم و تعالی ببخشیم. در عین حال، نباید از مسائل جدید و نیازهای روز غافل شویم. کنار گذاشتن داشتههای ارزشمند گذشته بدون دستیابی به جایگزین مناسب، صحیح نیست. توجه همزمان به ریشههای فرهنگی و نیازهای آینده باعث بالندگی و رشد کل جامعه خواهد شد.
تجلی نقش پدر در مسئولیتهای ملی و بازتاب آن در آیینه شعر
تسنیم: با توجه به تحولات گوناگون، از جمله دوران هشت سال دفاع مقدس، چگونه نقش پدرانه در خانواده به یک مسئولیتپذیری ملی تغییر ماهیت میدهد؟
ترکمان: زمانی که کشوری مورد تهاجم قرار میگیرد، در وهله اول مردان و پدران هستند که وارد میدان کارزار میشوند. البته نباید از نقش بانوان در پشتیبانی پشت جبهه غافل شد، اما این پدران بودند که به میدان رفتند و فرزندانی که به پدرانشان اعتقاد داشتند، از آنها تبعیت کرده و راهی جبههها شدند. در جنگ هشتساله شاهد بودیم که فرزندان در کنار پدرانشان برای دفاع از کیان ایران عزیز ایستادگی کردند و به شهادت رسیدند. درود میفرستم به روان پاک همه شهدایی که باعث عزت مردم ایران هستند؛ مردمی که تا پای جان برای حفظ و نگهداری از وطن میجنگند.
تسنیم: در پایان این گفتگو، ما را به یکی از سرودههای خود با موضوع جایگاه پدر مهمان کنید.
ترکمان: بله، در انتها، آرزوی تندرستی دارم برای همه پدران و این روز را به همگی تبریک میگویم. از خداوند عالمیان برای تمامی پدرانی که دیگر در بین ما نیستند، بهترین جایگاهها را مسئلت دارم.
بابا برای کودکان یک قهرمان است
مردی صبور و پاک و خوب و مهربان است
در گیرودار زندگی با دست خالی
تا پای جان میماند و جانِ جهان است
از غصههای خود نمیگوید کلامی
با خنده میخواهد بگوید شادمان است
نانآور خانه شدن سخت است و دشوار
با آبرویش روز و شب در فکر نان است
فصل جوانیاش خزان گردیده و باز
همچون درختی پرثمر در باغِ جان است
پشتش خمیده زیر بار زندگانی
اما ز آزادی چو سروِ بوستان است
ذکرش همیشه با خدا در سجدهگاهش
خوبی برای اهل خانه در زمان است
بابا نگو، زیباترین مخلوق هستی
واژهای فارغ ز هر شرح و بیان است
بر دستهایش میزنم صد بوسه از مهر
دست خدا در دستهای او عیان است
در نقش بابا بازیاش همتا ندارد
بازیگری با نقشهای بیکران است
جایزه اسکار را باید به او داد
او لایق بالاترین نام و نشان است
من کودکم «بهرام» و پیرِ شاعرانم
شکرانهام از بودنِ بختِ جوان است
انتهای پیام/