فتنه‌ها؛ آزمون الهی برای سنجش ایمان

پیامبر اکرم(ص) و اهل بیت(ع) فتنه‌هایی را برای امت اسلام از صدر اسلام تا ظهور امام زمان(عج) پیشگویی کرده‌اند.

به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، سید محمود جوادی، پژوهشگر تاریخ اسلام، در یادداشتی ضمن اشاره به حوادث اخیر، در یادداشتی که برای انتشار در اختیار خبرگزاری تسنیم قرار گرفته است، نوشت:

همه ما این روزها با مشاهده اوضاع نابسامان اقتصادی و اعتراضات خیابانی این پرسش را در ذهن خود مرور می کنیم که این شرایط تا کجا پیش خواهد رفت و ما باید در کدام طرف این جریان قرار بگیریم؟ آیا باید در فتنه‌های پیش آمده سکوت را بر هر رفتار دیگری ترجیح دهیم یا اینکه وارد گود شویم و با دامن زدن به نا آرامی‌ها، از خود عکس‌العمل نشان دهیم.

پر واضح است که ناکارامدی برخی مسئولین در حل معضلات اقتصادی و عدم پیگیری مطالبات بحق مردم، اوضاع را امروز به جایی رسانده است که مردم شریف ایران، کسبه محترم و اصناف مختلف بازار زبان به اعتراض گشوده‌اند و مسئولین ذی‌ربط باید راه حلی اساسی برای وضع پیش آمده پیدا کنند.

نگارنده در اینجا قصد ندارد مخاطب را به سکوت یا ادامه اعتراض ترغیب کند و یا نسخه شفابخش اقتصادی تجویز کند بلکه قصد داریم با مرور آیات، روایات و کلام معصومین علیهم السلام درباره ابتلائات و فتنه‌های آخرالزمان به نکاتی اشاره کنیم که توجه به این نکات و تامل در کلام این بزرگواران برای همه لازم و ضروری می‌دانیم.

هدایت به جهل بزرگترین اشتراک فرعون و نمرود با پهلوی و ترامپ

فتنه‌ها؛ آزمون الهی برای سنجش ایمان

قرآن در آیات متعددی از وقوع فتنه در زندگی انسان‌ها خبر می‌دهد. پیامبر اسلام (ص) و اهل بیت طاهرین آن حضرت نیز فتنه‌هایی را برای امت اسلام پیشگویی کرده‌اند که از صدر اسلام آغاز و تا ظهور امام زمان علیه السلام ادامه دارد. خداوند متعال به وسیله این فتنه‌ها - که توسط عوامل دشمن در اجتماع مسلمانان و به خصوص در جامعه شیعی با انگیزه های شوم به وجود می آید - مومنین را در ایمان و ولایت‌مداری مورد آزمون و امتحان قرار می‌دهد.

اهل بیت علیهم السلام راهکارهای مختلفی برای در امان ماندن از فتنه‌ها و رهایی از عواقب هلاک کننده آنها برای امت بیان داشته‌اند که قرآن نیز بر آن ها صحه می‌گذارد؛ این راهکارها تحت دو عنوان کلی تمسک به دین و بصیرت قابل دسته‌بندی است. توجه و تمسک به این عوامل تنها راه نجات از فتنه‌هاست.

اکثر ما می‌داند «ابتلاء» به معنای آزمون و امتحان الهی است که در زندگی همه انسان‌ها رخ می‌دهد. این آزمون‌ها ممکن است به شکل مشکلات اقتصادی، بیماری، از دست دادن عزیزان، یا سختی‌های دیگر ظاهر شوند. قرآن کریم بر این نکته تأکید دارد که دنیا محل آزمایش است: «أَحَسِبَ النَّاسُ أَن یُتْرَکُوا أَن یَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لَا یُفْتَنُونَ»؛ آیا مردم گمان کرده‌اند همین‌که گفتند ایمان آوردیم، رها می‌شوند و مورد آزمون قرار نمی‌گیرند؟ [1].

این آیه نشان می‌دهد که ابتلائات بخشی از مسیر تکامل انسان است و هدف از آن پالایش روحی و معنوی انسان‌هاست و صبر در برابر این آزمایش‌ها، از مهم‌ترین راه‌های کسب رضایت الهی است. قرآن همچنین بر شرایط سخت زندگی و دشواری های دنیایی صحه می گذارد و اینکه این مشقت و سختی همواره ملازم انسان است، می فرماید: «لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فی‏ کَبَدٍ» [2]؛ به راستى انسان را در رنج و محنت کشیدن آفریده‌‏ایم.

سرّ الهی در ابتلائات دنیایی چیست؟

بسیاری از افراد گاهی این پرسش را تکرار می کنند که چرا این همه بلا (بلاهای طبیعی، تورّم، فشار اقتصادی و ...) فقط برای کشور ما اتفاق می افتد در حالی که در هیچ کشوری از این بلاها وجود ندارد. این پرسش کاملا غیر منطقی است زیرا بلاها و مشکلات در همه جای دنیا وجود دارد و تصور غلط ما باعث می‌شود دچار برداشت‌ها و تحلیل‌های غلط از مسائل پیش آمده شویم.

تحریم و محاصره اقتصادی صرفاً یک ابزار تنبیهی امروزی نیست بلکه این در همه دوران‌ها توسط ستمگران حاکم به کار گرفته می‌شد. برای مثال در صدر اسلام، پیامبر اکرم (ص) و یاران آن حضرت مورد ابتلاء اقتصادی شدیدی توسط مشرکان قریش قرار گرفتند. در یکم محرم سال هفتم بعثت رسول خدا(ص) به همراه بنی‌هاشم و بنی‌عبدالمطلب به جز ابولهب و فرزندانش در محاصره اقتصادی سایر خاندان‌های قُرَیش در شعب ابی‌طالب قرار گرفتند. این محاصره با هدف جلوگیری از نفوذ و گسترش اسلام انجام شد. اسلام‌آوردنِ افرادی مانند حمزه و تمایل جوانان قریش و آزادی عملی که در کشور حبشه نصیب مسلمانان شده بود، سبب این تصمیم شده بود. مشرکان جلسه‌ای تشکیل دادند و عهدنامه‌ای نوشتند و در داخل کعبه آویزان کردند مبنی بر اینکه هرگونه خریدوفروش و معاشرت با بنی‌هاشم ممنوع است و سوگند یاد کردند که قریش، تا دم مرگ طبق موازین ذیل عمل کند مگر اینکه بنی‌هاشم رسول خدا(ص) را برای کشتن به آنان تسلیم کنند.

رسول خدا در باب ابتلاء حدیثی قابل تأمل دارد که می‌فرماید: «إنَّ اللّه َ عز و جل إذا أحَبَّ قَوماً اِبتَلاهُم، فَمَن صَبَرَ فَلَهُ الصَّبرُ، ومَن جَزِعَ فَلَهُ الجَزَعُ»؛ خداوند عزوجل هرگاه مردمى را دوست بدارد، مبتلایشان مى‌کند. پس هرکه صبر کند، بهره‌اش صبر است و هرکه بى تابى کند، بهره‌اش بى‌تابى است[3].

خداوند متعال بندگان خود را در ابعادی غیر از ابعاد مالی و اجتماعی نیز به مسائلی دیگر نیز مبتلا می‌کند. این ابتلائات می‌تواند در زمینه نظامی و سیاسی نیز باشد. برای مثال یاران پیامبر اکرم (ص) در جنگ «حنین» مورد امتحان بزرگی قرار گرفتند، قرآن کریم درباره شرایط سخت نظامی بر پیامبر (ص) و یارانش چنین می‌فرماید: «إِذْ جَاءُوکُمْ مِنْ فَوْقِکُمْ وَمِنْ أَسْفَلَ مِنْکُمْ وَإِذْ زَاغَتِ الْأَبْصَارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنَاجِرَ وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا»؛ زمانی که از بالا و از پایین [لشکرگاه] تان به سویتان آمدند، و آن گاه که دیده‌ها [از شدت ترس] خیره شد و جان‌ها به گلو رسید، و به خدا آن گمان‌ها[ی ناروا] را [که خود می‌دانید] می‌بردید.«هُنَالِکَ ابْتُلِیَ الْمُؤْمِنُونَ وَزُلْزِلُوا زِلْزَالًا شَدِیدًا»؛ آنجا بود که مؤمنان مورد آزمایش قرار گرفتند و به تزلزل و اضطرابی سخت دچار شدند [4]. این آیه نشان می‌دهد مسلمین در شرایط حساس نظامی مورد امتحان سخت الهی قرار می‌گیرند و آنها باید مراقب باشند چگونه باید در ابتلا سربلند بیرون بیایند.

امام باقر علیه السلام فرمودند: «همانا خدا هر که را دوست بدارد او را به شدّت در بلا می‌پیچد و بلا را به شدّت بر او می‌بارد. پس چون بنده، خدا را بخواند، می گوید: لبّیک بنده من! اگر بخواهم در برآوردن خواسته‌ات عجله کنم بر آن قدرت دارم و اگر بخواهم، آن را برایت ذخیره می‌کنم؛ پس چیزی برایت ذخیره نمی‌کنم مگر اینکه برای تو خیر است.» [5].

البته باید توجّه داشت که منظور از «بلایا» که در اینجا مطرح می‌شود، بلایای غیر اختیاری است نه بلایایی که خود شخص با سوء اختیار خویش بر سر خود می‌آورد. لذا در کنار این احادیث، احادیث دیگری نیز وجود دارند، که برخی بلاها را نتیجه طبیعی عملکرد مردم می‌دانند؛ کما اینکه خداوند متعال فرمود: « ظَهَرَ الْفَسادُ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ بِما کَسَبَتْ أَیْدِی النَّاسِ لِیُذیقَهُمْ بَعْضَ الَّذی عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ»؛ فساد و تباهی، در خشکى و دریا ظاهر گشت بخاطر دستاورد مردمان؛ تا خدا بچشاند به ایشان، نتیجه بعضى از اعمالشان را، شاید که بازگردند [6].

«بلا» در بیانات معصومین علیهم السلام

امیرالمؤمنین حضرت على علیه السّلام فرمودند: «إِنَّ الْبَلَاءَ لِلظَّالِمِ أَدَبٌ وَ لِلْمُؤْمِنِ إمْتِحَانٌ وَ لِلْأَنْبِیَاءِ دَرَجَةٌ وَ لِلْأَوْلِیَاءِ کَرَامَة؛ بلا و گرفتارى براى ستمگر ادب است، و براى مؤمن امتحان، و براى پیامبران درجه و براى اولیاء کرامت می‌باشد.» [7].

امام صادق علیه السلام با در نظر گرفتن ابتلائات کوچک روزمره و ابتلائات بزرگ و کلان برای فرد و جامعه، هدف از این ابتلائات و بروز فتنه ها در هر زمان و بویژه در آخر زمان مشخص شدن سره از ناسره می داند و چنین می فرماید: «واللّه ِ لَتُمَحَّصُنَّ، واللّه ِ لَتُمَیَّزُنَّ، واللّه ِ لَتُغَربَلُنَّ ؛ حتّى لا یَبقى مِنکُم إلاّ الأندَرُ » [8]؛ به خدا قسم که از یکدیگر متمایز مى‌شوید، به خدا قسم که غربال مى‌شوید، چندان که از شما جز اندکترین شمار باقى نماند.

از امام صادق علیه السلام همچنین در خصوص وظیفه شیعیان در زمان بروز فتنه‌ها، این گونه نقل شده است که فرمودند: «کُفُّوا أَلْسِنَتَکُمْ وَ اِلْزَمُوا بُیُوتَکُمْ...» [9]؛ زبانهایتان را نگه دارید و ملازم خانه‌هایتان باشید.

امیرالمومنین علی علیه السلام در وصف روزهای سخت پیش از ظهور منجی خبر از آینده‌ای نامطلوب می‌دهد و می‌فرماید: «یَأْتِی عَلَی النَّاسِ زَمَانٌ عَضُوضٌ، یَعَضُّ الْمُوسِرُ فِیهِ عَلَی مَا فِی یَدَیْهِ وَ لَمْ یُؤْمَرْ بِذَلِکَ، قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ "وَ لا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَیْنَکُمْ"؛ تَنْهَدُ فِیهِ الْأَشْرَارُ وَ تُسْتَذَلُّ الْأَخْیَارُ وَ یُبَایِعُ الْمُضْطَرُّونَ، وَ قَدْ نَهَی رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه وآله وسلم) عَنْ بَیْعِ الْمُضْطَرِّینَ»؛ بر مردم روزگاری می‌آید، سخت گزنده که توانگر از شدت بخل، مال خود را به دندان نگه می‌دارد، و حال آنکه او را چنین نفرموده‌اند.

خدای سبحان، می‌فرماید: «بخشندگی را میان خود فراموش مکنید. در آن روزگاران، بدان بلند پایه شوند و نیکان خوار گردند و با درماندگانی که از خریدن یا فروختن چیزی ناچارند، معامله کنند. و حال آنکه رسول الله (صلی الله علیه و آله) معاملت با چنین کسان را در حالت اضطرار منع فرموده است».[10]

تمجید رسول خدا از ایمان و صبر مومنین در آخرالزمان

ما با وجود همه ی سختی‌های معیشتی و دشواری‌های شرایط اقتصادی باید پاسدار ایمان و باورهای دینی خود باشیم که مبادا در این اوضاع نابسامان، دینمان را به دنیا بفروشیم و دار دنیا و آخرت را هردو یکجا از دست بدهیم. ما به تعبیر رسول خدا (ص) از آدمهای شگفت انگیزی هستیم که خداوند مارا برای این زمان دشوار و عجیب و غریب برگزیده است. پیامبر اکرم (ص) در تمجید از ما، اینگونه به امیرالمومنین علی علیه السلام می فرماید: «یا علی؛ وَاعلَم أنّ أعجَبَ النّاسِ إیماناً وَأعظَمَهُم یَقیناً قَومٌ یَکونونَ فی آخِر الزّمانِ لَم یَلحَقوا النّبیَّ وَحَجَبَتهُمُ الحُجّةُ فَآمَنوا بِسَوادٍ عَلی بَیاضٍ» [11]؛ ای علی بدان که شگفت ترین مردم در ایمان و شریفترین آنها در یقین، گروهی از مردم آخرالزمان هستند که با آنکه پیامبر را ندیده‌اند و معجزات او را به چشم ندیده‌اند، پس به واسطه نوشته‌ها (به وی) ایمان آورده‌اند.

پیامبر اعظم (ص): «سَیأتی قَومٌ مِن بَعدِکُم؛ الرّجُلُ الواحِدُ مِنهُم لَه أجرُ خَمسینَ مِنکُم. قالوا: یا رَسولَ اللّهِ، نَحنُ کُنّا مَعَکَ بِبَدرٍ وَاُحُدٍ وَحُنَینٍ وَنَزلَ فینا القُرآنُ! فَقالَ : إنّکُم لو تُحَمَّلونَ لِما حُمِّلوا لَم تَصبِروا صَبرَهُم» [12]؛ پس از شما مردمی خواهند آمد که مردی از آنان، پاداش پنجاه نفر از شما را دارد». گفتند: ای پیامبر خدا! ما در بدر و اُحد و حُنین با شما بودیم و قرآن در میان ما نازل شد! فرمود: اگر آنچه بر سر ایشان می‌آید، به سر شما بیاید، مانند آنان صبر و شکیبایی نمی‌کنید. پس باید بسیار قدردان این تمجید از زبان رسول خدا (ص) باشیم و صبر خودرا بر ابتلائات با ناسپاسی از روی نادانی بر باد ندهیم.

سخنان امیدبخش امیرالمومنین (ع)

پس از تحمل سختی ها در دوران آخر الزمان و سربلند بیرون آمدن از فتنه ها و بلاهای بی شمار، سرانجام ظلم و ستم از بین خواهد رفت، بلاها پایان خواهد یافت و نور امید با ظهور حجت خدا و مهدی موعود خواهد تابید، چرا که به فرموده خدا: «فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْرًا * إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْرًا»[13]؛ بنابراین به طور قطع همراه با هر دشوارى، آسانى است، [آرى] قطعاً همراه با هر دشوارى، آسانى است [بلکه همراه یک سختى دو آسانى است].

امیرالمومنین علی علیه السلام درباره سختی‌های دوران فتنه قبل از ظهور ، که در پی آن امام زمان ظهور می‌کند و سپس دنیا روی خوش خود را به مومنین نشان می‌دهد، می فرماید: «لَتَعْطِفَنَّ الدُّنْیَا عَلَیْنَا بَعْدَ شِمَاسِهَا، عَطْفَ الضَّرُوسِ عَلَی وَلَدِهَا؛ وَ تَلَا عَقِیبَ ذَلِکَ: "وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِینَ"»[14]؛ دنیا پس از کژتابیهایش به ما روی خواهد کرد و مهربان خواهد شد. چونان ماده شتر بدخویی که به بچه خود مهربان شود. [سپس این آیه را خواند:] «و ما بر آن هستیم که مستضعفان روی زمین را نعمت دهیم و آنان را پیشوایان سازیم و وارثان گردانیم».

بالاخره این فتنه‌ها روزی به پایان خواهند رسید و سرانجام شب سیه، سفید خواهد شد اما ما باید تا دمیدن صبح امید خود را برای ازمون‌های سخت و طاقت‌فرسا آماده کنیم. و چه گوارا است بعد از این همه دشواری و صبوری طعم شیرین ظهور منجی عالم بشریت و عدالت مهدوی چشیدن.

در روایات مربوط به مقدمات ظهور و اقوامی که حامی و پشتیبان قیام حضرت مهدی (عج) خواهند بود نام ایران و ملت ایران بعنوان صاحبان پرچم «یالثارات الحسین» می‌درخشد، لذا بدیهی است امروز تمام همت شیطان و مزدورانش تلاش برای برهم زدن آرامش در کشور ما - که ام القرای تشیع و اسلام ناب است - باشد. امید است با استعانت از پروردگار متعال و تشخیص بموقع حق از باطل بتوانیم توطئه های دشمن را به خودش برگردانیم و راه تعجیل در فرج امام زمانمان را هموار سازیم.

پاورقی:

1- سوره عنکبوت، آیه 2

2- سوره بلد، آیه 4

3- مسند ابن حنبل: 9/159/23684 وص161/23695 ص163/23702، شُعب الإیمان: 7/145/9784 کلّها عن محمود بن لبید، کنز العمّال: 3 / 325 / 6776

4- سوره احزاب، آیه های 10و 11

5- الکافی، ج2، ص253

6- سوره روم، آیه 41

7- بحار الأنوار ، ج 64 ،ص235

8- بحار الأنوار: 5/216/1

9- الکافی، جلد 2، کتاب الإیمان و الکفر

10- حکمت 468 نهج البلاغه

11- شیخ صدوق، کمال الدین؛ جلد 2، باب 33، صفحه 14، حدیث 19