به گزارش خبرنگار حوزه و روحانیت خبرگزاری تسنیم، حجتالاسلام رضا سامان، پژوهشگر پژوهشکده باقرالعلوم(ع)، در جلسهای به بررسی انسان و زیستبوم توحیدی فضای مجازی پرداخت. وی با ارائه تحلیلی مبنایی و فلسفی، به بررسی ظرفیتها و محدودیتهای فضای مجازی در شکلگیری جامعهای توحیدی پرداخت و تأکید کرد که نباید به زیست مجازی اصالت داده شود؛ بلکه این فضا باید در خدمت زیست حقیقی و کالبدی انسان قرار گیرد.
سامان با اشاره به جایگاه انسان در عالم عقل و مثال و ورود او به عالم خلق، توضیح داد که ارتباطات انسانی در ذات خود نیازمند حضور جسمانی و نشانههای رفتاری است. وی افزود: فضای مجازی اگرچه امکان ارتباط فراتر از زمان و مکان را فراهم کرده، اما به دلیل فقدان حضور واقعی و گمنامی کاربران، ظرفیت تحقق کامل اخوت و وحدت را ندارد.
مبانی فلسفی و معرفتالنفس
در این جلسه تأکید شد که وحدت و اخوت اسلامی بر پایه کرامت انسانی، صداقت، محبت، ایثار و مشارکت شکل میگیرد. این مبانی در فضای مجازی کنونی که بیشتر بر فردگرایی، مصرفگرایی و روابط سطحی استوار است، کمتر قابل تحقق هستند. حجتالاسلام سامان یادآور شد: اخوت اسلامی نیازمند ارتباطات عمیق روحی است و این ارتباطات در مجاورت جسمانی افراد شکل میگیرد. حتی حضور دو انسان در کنار یکدیگر، ولو بدون کلام و تصویر، میتواند تأثیرات روحی عمیقی ایجاد کند؛ چیزی که در فضای مجازی به شدت ضعیف است.
نقد فضای مجازی غربی
یکی از محورهای مهم، نقد پلتفرمهای غربی بود. سامان با اشاره به مشکلات این فضا خاطرنشان کرد که فقدان هویت و تشخص کاربران، روابط فردگرایانه، سودجویانه و مقطعی، غلبه تبلیغات و رسانهزدگی، مصرفگرایی و بازاری شدن ارتباطات و کاهش اعتماد اجتماعی، نه تنها زمینهساز اخوت نیست، بلکه فاصله جامعه را از فرهنگ توحیدی بیشتر میکند.
اصالت زیست حقیقی
سامان راهکار اصلی را در عدم اصالتدهی به زیست مجازی دانست و گفت: فضای مجازی باید دستیار زیست حقیقی باشد، نه زیست دوم. مکان و زمان و حضور جسمانی افراد اهمیت اساسی دارد و فضای مجازی باید تنها در خدمت تقویت ارتباطات واقعی قرار گیرد.
او افزود: اگر زیست مجازی به عنوان زیست مستقل در نظر گرفته شود، امکان تحقق فرهنگ اخوت بسیار پایین خواهد بود. اما اگر این فضا در خدمت زیست حقیقی قرار گیرد، میتواند به تسهیل ارتباطات، روشن شدن ظرفیتهای پنهان و تقویت مراودات کمک کند.
مبانی اسلامی در تحقق اخوت
حجتالاسلام سامان در ادامه، مبانی اسلامی که میتوانند زمینهساز تحقق فرهنگ اخوت باشند را مورد بررسی قرار داد و اظهار داشت که پایه اصلی اخوت، حفظ کرامت انسانهاست؛ در حالی که فضای مجازی کنونی اغلب این کرامت را نادیده میگیرد. ارتباطات باید بر پایه آگاهی و تفکر شکل گیرد، نه بر اساس اغوا و تحمیل.
وی با اشاره به اختیار و آزادی، خاطرنشان کرد که در فضای اسلامی، اختیار اهمیت دارد؛ اما در فضای مجازی کنونی، الگوریتمها و تبلیغات آزادی کاربران را محدود میکنند.
او افزود: اخوت نیازمند سلامت جسمی و روحی است، در حالی که فضای مجازی مشکلاتی چون افسردگی، اضطراب، اعتیاد و پرخاشگری را گسترش میدهد. اخوت بر پایه صداقت شکل میگیرد، اما فضای مجازی مملو از اخبار جعلی، شایعات و فریب است.
عناصر فرهنگساز
پژوهشگر پژوهشکده باقرالعلوم(ع) به عناصر فرهنگسازی مثل انس و کمال در روابط انسانی، عزت و کرامت در تعاملات محبت، ایثار و فداکاری، مشارکت و مسئولیتپذیری، صلح، خیرخواهی و گذشت، انصاف و تحمل سلیقههای مختلف اشاره کرد که میتوانند در طراحی پلتفرمهای اسلامی مورد توجه قرار گیرند. وی تأکید کرد که این عناصر در فضای فعلی شبکههای اجتماعی وجود ندارند و باید در طراحی پلتفرمهای اسلامی مورد توجه قرار گیرند.
نقد مبانی سکولار و غربی
حجتالاسلام سامان در بخش دیگری، فاصله مبانی سکولار با فرهنگ اخوت اسلامی مورد بررسی قرار گرفت. وی گفت: اومانیسم، فردگرایی در فضای سکولار، زمینه تحقق اخوت را از بین میبرند. در پلورالیسم نیز وحدت شکل نمیگیرد، زیرا هر فرد به سمت متفاوتی حرکت میکند. حتی دموکراسی بر مبنای رأی اکثریت، اگر از حقگرایی فاصله بگیرد، نمیتواند وحدت حقیقی ایجاد کند.
پیامدهای منفی فضای مجازی
در این جلسه همچنین به پیامدهای منفی فضای مجازی؛ مثل افسردگی و اضطراب، پرخاشگری و اعتیاد خودکمبینی و احساس پوچی، روابط سطحی و نمایشی، فقدان اخلاص و صداقت اشاره شد که مانع تحقق اخوت میشوند. این پژوهشگر تأکید کرد: در چنین فضایی، انسانها آنقدر درگیر خود میشوند که نمیتوانند ارتباط عمیقی با دیگران برقرار کنند.
حجتالاسلام سامان اظهار داشت که تحقق فرهنگ اخوت در فضای مجازی به شکل کنونی بسیار بعید است. اما اگر این فضا در خدمت زیست حقیقی قرار گیرد و بر مبانی اسلامی چون کرامت، صداقت، اختیار و سلامت استوار شود، میتواند به تقویت ارتباطات انسانی و شکلگیری جامعهای توحیدی کمک کند.
وی افزود: طراحی پلتفرمهای اسلامی باید بر اساس فرهنگ تولید و اخوت باشد، نه بر اساس فرهنگ مصرف و فردگرایی. تنها در این صورت است که میتوان امید داشت فضای مجازی به بستری برای تحقق وحدت و ولایت در جامعه اسلامی تبدیل شود.
خبرنگار: بابک شکورزاده
انتهای پیام/